Farið yfir málin með Hrafnhildi Hallvarðsdóttur í Stykkishólmi

Hrafnhildur Hallvarðsdóttir kom aftur á heimaslóðir eftir að hafa á yngri árum farið til Reykjavíkur í skóla. Hún gegnir í dag margvíslegu hlutverki á Snæfellsnesi sem forseti bæjarstjórnar í Sveitarfélaginu Stykkishólmi og skólameistari Fjölbrautaskóla Snæfellinga í Grundarfirði. Bæði þessi störf gefa henni mikið, enda hefur hún bæði gaman af því að vinna með ungu fólki og stuðla að betra samfélagi.

Alltaf nægt pláss

Hrafnhildur býr í Stykkishólmi en fæddist og ólst upp á Þingvöllum í Helgafellssveit, í fjögurra systkina hópi. Auk foreldranna bjuggu föðuramma hennar og afi á heimilinu þangað til að Hrafnhildur var fimmtán ára. Hún telur það forréttindi að hafa fengið að kynnast þeim svo vel sem raun bar vitni og þótt hús fjölskyldunnar hafi ekki verið stórt var þar alltaf nægt pláss fyrir alla. „Svo var mjög gestkvæmt á Þingvöllum,“ segir hún. „Enda er bærinn bara í sjö kílómetra fjarlægð frá Stykkishólmi og margir áttu leið um.“

*Þingvellir í Helgafellssveit á fallegum vetrardegi.*

Yfir fjallveg að fara

Hún segir að skólagangan hafi á margan hátt verið óvenjuleg miðað við hvernig málum er háttað í dag, enda hafi hún upplifað gríðarlegar breytingar um ævina. „Við gengum í skóla í Laugargerði, sem er á nesinu sunnanverðu svo það var yfir Kerlingarskarðið að fara,“ segir hún. Fyrir þá sem ekki þekkja til má geta þess að það er fjallvegur í 310 metra hæð. Hann var aflagður sem slíkur fyrir rúmlega tuttugu árum þegar auðfærari leið var tekinn í notkun, svokölluð Vatnaleið. „Þetta var hreppapólitík á sínum tíma,“ segir hún. Sveitarfélögin á Snæfellsnesi byggðu Laugargerðisskóla saman og vildu ekki senda okkur „á mölina.“ En ég sá ljósin í Stykkishólmi í baksýnisspeglinum þegar lagt var af stað að heiman um mun lengri leið yfir þennan fjallveg, sem þá var ekki heldur mokaður á við það sem tíðkast í dag.“

*María M. Kristjánsdóttir og Kristján Jóhannsson.*

Aðra hvora viku heima

Hrafnhildur fór fyrst sjö ára gömul í skólann, þar sem voru börn af Skógarströndinni og úr Helgafellssveit, Eyjahreppnum og Miklaholtshreppnum auk Breiðuvíkur og Kolbeinsstaðahrepps og barna af tveimur bæjum í Staðarsveit. „Þetta var árið 1970 og löngu fyrir allar sameiningar,“ segir Hrafnhildur. „Pabbi keyrði okkur nokkra krakka saman í skólann, hann átti Landrover.“ Skólabörnunum var skipt í tvo hópa og voru aðra hvora viku heima. „Svo ég lærði bara heima þess á milli,“ segir hún. Ég er næstyngst í systkinahópnum og eldri systkin mín sem eru fædd 1956 og 1957 höfðu verið með farkennara áður en voru svo síðar í Laugargerði. En það var ekki erfitt starf hjá farkennaranum, hann kom fyrst og fremst til að sjá hvort þau væru búin að læra að lesa í heimahúsum.“ Annar bróðir hennar býr í Stykkishólmi, svo á hún systur og yngri bróður á höfuðborgarsvæðinu. Móðir þeirra er Sigurlín Gunnarsdóttir en Hallvarður Kristjánsson faðir þeirra lést árið 1997 eftir nokkurra ára krabbameinsbaráttu. Þegar hann veiktist hættu þau með kýr, en sonur þeirra hélt um sinn áfram fjárbúskap og Sigurlín var með heimagistingu.

Búskap hætt

Nú hefur ekki verið búskapur á Þingvöllum í mörg ár, Sigurlín varði síðustu árunum á Dvalarheimili Stykkishólms og lést árið 2013. Jörðin var seld fyrir nokkrum árum. Hrafnhildur er þó enn með fé, því hún og maður hennar Sumarliði Ásgeirsson eru með 14 kindur á húsi í útjaðri Stykkishólms. Þeim finnst báðum gaman að því áhugamáli, enda má segja að þau séu bæði sveitabörn því Sumarliði var í æsku svo mikið hjá afa sínum og ömmu á Gróustöðum í Gilsfirði. Fjölskyldutengsl Hrafnhildar eru hins vegar að mestu leyti af Snæfellsnesinu. „Mamma er ættuð úr Eyrarsveitinni, fædd og uppalin á Eiði. Svo ég á ættingja út um allt nesið og inn á Skógarströnd pabba megin, þaðan var föðuramma mín,“ segir hún. Þau Sumarliði eiga þrjú börn, Sigurlín, Björn Ásgeir og Fanneyju. „Við áttum þau öll á sex árum,“ segir hún. „Svo það var stuð og stemning á heimilinu!“

*Stúdent frá Fjölbrautaskóla Vesturlands í desember 1982.*

Dýrmætt að þekkja afa og ömmu

Aðspurð segir Hrafnhildur að það hafi verið afar gott að alast upp á Þingvöllum. Til að mynda hafi verið dýrmætt að hafa fengið að kynnast afa sínum og ömmu svo náið; þau hétu María Magðalena Kristjánsdóttir og Kristján Jóhannsson. „Amma var fædd árið 1889 og afi 1891,“ segir hún. „Þau áttu fjögur börn og pabbi var yngstur. Hann ætlaði sér aldrei að verða bóndi; þau voru farin að búa í Grundarfirði, eða Grafarnesi eins og bærinn hét þá, mamma og hann og eldri systkini mín eru fædd þar. En skyldan kallaði þegar afi var orðinn fullorðinn og þau fluttu að Þingvöllum árið 1958. Fyrst um sinn var þetta svo félagsbú, en svo tóku þau alfarið við búskapnum.

Formfesta og sjálfsþurftarbúskapur

Hrafnhildur segir að lífið í sveitinni hafi haft markast af formfestu og því að vera í takti við náttúruna. „Það var morgunmatur, hafragrautur og rúgbrauð með kæfu,“ segir hún. Svo hádegismatur, miðdegiskaffi með heimabökuðu og kvöldmatur, tvíréttað alltaf. Deginum lauk svo með kvöldkaffi. Og í sveit upplifði maður árstíðaskiptin, heyannirnar, sauðburðinn og réttirnar að haustinu. Þetta var eins og skrifað upp úr Íslenskum þjóðháttum! Þetta var nokkuð stórt heimili, við vorum alltaf sex og oft átta þegar eldri systkini mín voru heima. Svo var bróðir pabba mikið hjá okkur. Við vorum með kúabú og það þurfti alltaf að mjólka tvisvar á dag. Þaðan kom mjólkin og við ræktuðum kartöflur og rófur. Í raun var þetta mikið til sjálfsþurftarbúskapur sem er gaman að hafa kynnst.“

*Systkinin frá Þingvöllum ásamt foreldrum sínum. F.v: Kristján, Hrafnhildur, Kristín María, Hallvarður, Sigurlín og Hilmar.*

Bóklestur þrátt fyrir annríkið

Hrafnhildur segir að það hafi verið skemmtilegt að þegar hún kynntist Sumarliða hafi komið í ljós að hann átti svipaðar minningar frá Gróustöðum. „Svo við höfðum bæði kynnst gamla tímanum sem er óskaplega dýrmætt og hvergi hægt að kaupa,“ segir hún. „En ég hugsa oft um álagið á mömmu með allt þetta heimilishald. Afi og amma byggðu þarna nýtt hús árið 1946, en áður var búið í torfbæ. Árið 1973 var byggt við og stofur og eldhús stækkuð. Það var fyrst eitthvað upp úr því sem mamma fékk uppþvottavél, áður var allt vaskað upp í höndum. Svo má ekki gleyma gestaganginum sem var svo mikill.“ En þrátt fyrir annríkið heima við og í búskapnum gátu foreldrar hennar fundið tíma til að lesa bækur. „Afi las mjög mikið og það var alltaf til mjög mikið af bókum heima,“ segir Hrafnhildur. „Og af því að ég komst ekki svo auðveldlega á bókasafn las ég allt sem til var, líka bækur eins og Útnesjamenn, Þrautgóðir á raunastund og slíkt, þótt ég væri bara tíu eða ellefu ára.“ Hún man ekki eftir að hafa séð ömmu sína lesa, en foreldrarnir lásu mjög mikið. „Líka mamma þótt hún væri svo mikið upptekin.“

Allt að springa

María og Kristján bjuggu á Þingvöllum þar til að þau fóru á dvalarheimilið í Stykkishólmi þegar Hrafnhildur var fimmtán ára. Þar áttu þau síðustu æviárin og héldu andlegum styrk fram til þess síðasta. Dvalarheimilið var þá nýstofnað og var til húsa þar sem áður var heimavist fyrir nemendur sem komu til að fara í Landspróf og 3ja og 4. bekk. „Þetta voru krakkar innan úr Dölum og frá Grundarfirði, en líka af Snæfellsnesi að sunnanverðu,“ segir Hrafnhildur. „Heimavistin var lögð niður um 1974 og byggingunni breytt í Dvalarheimili fyrir aldraða. Svo ég er búin að eiga ættingja á þessu dvalarheimili allt frá stofnun og núna er þetta orðið þjónustumiðstöð fyrir eldri borgara. Ef það er eitthvað sem við vitum fyrir víst þá er það að eldri borgurum er að fjölga. Það var mín kynslóð sem sprengdi þetta allt saman, leikskólana, grunnskólana, framhaldsskólana, háskólana og húsnæðiskerfið. Og núna erum við að sprengja öll þjónustukerfi fyrir aldraða!“

*F.v: Fanney með Stefán Darra, Andri Þór Ellertsson með Elías Hrafn, Sigurlín, Björn Ásgeir með Sumarliða á bakinu, Yasmin Lima, Frímann Guðmundsson, Sumarliði og Hrafnhildur.*

Mamma tók af skarið

Hrafnhildur vann eitt sumar í skelvinnslu þegar hún var fimmtán ára, en hafði áður unnið við bústörfin heima á Þingvöllum. „Maður gerði bara það sem gera þurfti,“ segir hún. „Ég fékk reyndar ekki að slá því ég var stelpa! En eitt sumarið, þegar ég var 12-14 ára var ég aðal hjálpin hans pabba. Ég man eftir mér í súrheysturninum að moka til heyi allt sumarið. Svo voru það árans baggarnir, þeir gátu verið þungir. Áður var slegið með gamalli sláttuvél, allt tekið laust og tekið heim í hlöðu. Svo endaði þetta á því að allt hey fór í rúllur. Svo ég upplifði mikla þróun og breytingar. Ég man alveg eftir einu sumarkvöldi þar sem mamma kom út og stoppaði mig af, en þá var ég búin að vera að moka heyi allan daginn með pabba. Hún sagði þetta orðið gott. Hún sagði samt alltaf að börn gætu alveg unnið ef þau fengju nóg að borða og góðan svefn. En í þetta eina skipti kom hún hins vegar út og stoppaði mig af.“

Eitt ár varð að 35 árum

Eftir barnaskólann tók Hrafnhildur einn vetur í framhaldsdeildinni í Stykkishólmi en fór svo á Akranes og tók stúdentspróf þar í desember 1982, af uppeldisbraut. „Ég valdi hana af því að mig langaði til að vinna með börnum og unglingum og fólki almennt,“ segir hún. „En eitt ætlaði ég að forðast og það var að verða kennari.“ Leiðin lá næst í Háskóla Íslands þar sem hún nam uppeldisfræði. „Svo var ég nánast búin með námið þegar við fórum hingað vestur því Sumarliði ætlaði að vinna sem matreiðslumaður á hótelinu um sumarið. Það var árið 1987 og við ætluðum að vera í eitt ár en höfum verið hér síðan.“ Það leið hins vegar ekki á löngu fyrr en haft var samband við Hrafnhildi og hún beðin um að taka að sér kennslu. „Það vantaði kennara og ég fékk 7 og 8 ára krakka,“ segir Hrafnhildur. „Annar bekkurinn var 34 nemendur og í yngri bekknum voru 24. Og þetta var fyrir tíma stuðningsfulltrúanna!“

Með nemendum sínum í bæjarstjórn

Hrafnhildur fékk þarna 56 börn í fangið. „Og hafði aldrei kennt áður þótt ég væri búin með uppeldisfræðina.“ Hún segist eiga minningu frá þessum tíma þar sem henni fannst hún standa í dyrunum og einhver bókstaflega hrinti henni inn. „En það var ekki um annað að ræða en að vera þarna áfram og halda sér á floti,“ segir hún. „Í Grunnskóla Stykkishólms kenndi ég svo í tuttugu ár. En þetta var mjög skemmtilegt og eitthvað af þessum nemendum eru enn þá í kringum mig í dag, ég er til dæmis búin að sitja með nemendum mínum í bæjarstjórn.“

Vaktir í tuttugu tíma

Árið 2000 ákváðu þau hjónin að kaupa sér veitingastaðinn Knudsen sem fékk nýtt nafn, Fimm fiskar. „Það höfðu verið tveir eigendur á undan okkur,“ segir Hrafnhildur. „Sumarliði var búinn að vera kokkur á ferjunni Baldri í einhver níu ár og stökk á þetta. Það var einhver draumur hjá okkur að vilja eiga veitingahús. En þetta var meira en að segja það, bara það að standa lengi gat reynt á mann. Ég man eftir tuttugu slíkum tímum á hátíðinni Dönskum dögum. Þá lagði maður sig í tvo tíma og byrjaði svo aftur. Við seldum svo staðinn eftir um átta ára rekstur, enda var þetta ekki auðvelt. Ferðamennska lá líka niðri á veturna og þá var mjög lítið að gera.“

*Hugað að fénu; kindurnar á Gústabletti.*

Bæjarmálin

Þar með hefur talið borist að bæjarmálunum í Stykkishólmi og hlutverki Hrafnhildar á því sviði. Hún varð formaður skólanefndar í Stykkishólmi í kosningunum 2010 og gegndi því starfi allt það kjörtímabil. „Árið 2013 tók ég svo 6. sætið á svonefndum H lista sem er óháður,“ segir hún. „Ég hélt að það væri nú ekki mikið mál að vera í 6. sæti. En svo var ég annar varamaður í bæjarstjórn og sat mjög marga bæjarstjórnarfundi á kjörtímabilinu og alla undirbúningsfundi og meirihlutafundi auk þess að vera áfram formaður skólanefndar! Ég hef alltaf haft mikinn áhuga á stjórnmálum og samfélagsmálum. Svo þegar þessu kjörtímabili lauk árið 2018 lét ég til leiðast að verða oddviti listans. Við unnum þær kosningar og ég varð forseti bæjarstjórnar og sá leikur var endurtekinn árið 2022.“

Konur ofarlega á listum

Hrafnhildur ákvað að vera áfram, hún var ekki alveg tilbúin að hætta. „Konur þurfa að vera ofarlega á lista en ekki bara neðarlega,“ segir hún. „Það þarf að ræða um skólamál og málefni kvenna og eldri borgara. Ekki það að ég tali endilega meira en aðrir um þessi mál, en þetta er áhugasvið mitt og er svo skemmtilegt. Maður kynnist óskaplega mörgum flötum á samfélaginu í svona störfum.“ H listinn á fjóra fulltrúa af sjö í bæjarstjórn. „Við reynum að nýta samvinnuna eins og hægt er og erum með mjög öflugan bæjarstjóra, hann Jakob Björgvin S. Jakobsson. Hann er héðan, flutti á sínum tíma burt, en er kominn aftur heim,“ segir Hrafnhildur. Það er íbúafjölgun í sveitarfélaginu sem hún segir að sé ánægjuleg þróun og það séu ágætir innviðir fyrir hendi til að standa undir henni.

Fjölbrautaskóli á Snæfellsnesi

Árið 2004 var tímamótaár á Snæfellsnesi því þá stóðu sveitarfélögin að því að koma á fót framhaldsskóla sem valinn var staður í Grundarfirði. Bakgrunnur og reynsla Hrafnhildar gat vel nýst þar, enda hafði hún þegar kennt í framhaldsdeildinni í Stykkishólmi. „En það var bara hálf kennarastaða í boði sem ég gat ekki bætt við kennsluna sem ég var í fyrir í Stykkishólmi,“ segir hún. Svo rákum við þá enn þá veitingahúsið svo ég ákvað að fara ekki út eftir.“ Svo hlær hún og segir að þetta hafi bara staðist fram að áramótum. „Þá var ég farin að kenna einn áfanga í Fjölbrautaskóla Snæfellinga og það jókst á næstu önn. Þetta voru ansi langir dagar. En ég var með bekk í umsjón hér sem var að klára grunnskólann og vildi klára hann með þeim.“ Svo vorið 2006 fór hún alveg „yfir um“ eins og hún orðar það, yfir í Grundarfjörð. „Ég tók sem sagt 10. bekkinn með mér sem ég hafði kennt síðan þau voru 13 ára. Svo þau voru búin að þola mig ansi lengi!“

Skólameistarastaða

Hrafnhildur segist hafa verið svo heppin að fá námsleyfi veturinn 2011-2012. Hún hafði verið að bæta einingum við sig á menntavísindasviði með vinnu og fór þarna í stjórnun menntastofnana. Um vorið var aðstoðarskólameistarastaðan að losna og henni fannst að hún gæti ekki verið þekkt fyrir að hafa lært stjórnun menntastofnana og sækja svo ekki um þessa stöðu. „Svo ég sótti um og fékk hana,“ segir hún. „Ég var aðstoðarskólameistari í þrjú ár, en þá losnaði skólameistarastaðan og ég sótti um hana og fékk.“

*Hrafnhildur á ESHA ráðstefnu í Dubrovnik í Króatíu haustið 2023. Sumarliði fór að sjálfsögðu með.*

Skólinn þáttur í byggðastefnu

Fjölbrautaskóli Snæfellinga er lítill skóli og Hrafnhildur segir að það sé sérstaða hans. „Við erum lítil, krúttleg stofnun,“ segir hún. „Svo hefur verið lítil starfsmannavelta síðan ég tók við og ég hef verið heppin með að hafa bæði gott og metnaðarfullt starfsfólk. Skóli úti á landi er einhvern veginn öðruvísi en skóli í Reykjavík. Starfssvæðið okkar er Snæfellsnes og sunnanverðir Vestfirðir; við erum með framhaldsdeild á Patreksfirði. Þessi skóli skiptir gríðarlega máli fyrir samfélögin. Hann er líka byggður kringum kennslufræði sem var ekki mikið þekkt hér þá. En nú er hún notuð í nokkrum skólum hér á landi. Þetta kallast verkefnamiðað nám, á ensku „learning by doing“. Kannski svolítið eins og maður gerði í gamla daga í sveitinni, lærði með því að gera hlutina. Svona skóli er byggðastefna, hann býður upp á möguleika á námi í heimabyggð. Það er afar líklegt að ef hann væri ekki hefðu fjölskyldur flutt héðan vegna þess að börnin hefðu þurft að fara í framhaldsnám í Reykjavík.

Engar skólastofur

Hrafnhildur segir að í ljósi kennsluaðferðanna hefði skólahúsið verið byggt án skólastofa. „Þess í stað kennum við aðallega í stórum sal og höldum ekki fyrirlestra af því það er ekki talið að það að messa yfir nemendum í 40 mínútur skili endilega bestum árangri. Þess í stað vinna þeir að verkefnum undir handleiðslu kennara.“ Hún nefnir sem dæmi um gildi skólans að hann eigi örugglega eitthvað í þeirri þróun að talsvert er um að ungt fólk af Snæfellsnesi snúi aftur heim. „Í Stykkishólmi er t.d. búið að stækka leikskólann tvisvar.“

Spennandi valáfangar

Hún segir að það skipti öllu í góðu skólastarfi að til séu fjölbreyttir valáfangar sem vekja áhuga nemenda. Það hafi reyndar verið gagnrýnt að eftir að framhaldsskólinn var styttur í þrjú ár hafi nemendur minni tíma fyrir valáfanga sem séu þó mikilvægir til að auka vídd námsins. „Ég bjó t.d. til áfanga um almenna þekkingu, þ.e. um fyrirbæri eins og Sameinuðu þjóðirnar, EFTA og fleiri alþjóðleg samtök sem maður heyrir um í fréttum og þarf að vita hvað stendur á bak við. Svo var ég með áfanga í smíðum um Ragnheiði biskupsdóttur, hann kom inn á söguna, kristnina, landafræðina og konurnar. Ég bjó líka einhvern tíma til áfanga um Breiðafjörðinn, þar bjó jú fólk. Ég horfi oft út á fjörðinn og hugsa um þennan fullkomna sjálfsþurftarbúskap sem þá tíðkaðist.“

Áhugamálin

Það er ljóst að það eru ekki margar stundir hjá Hrafnhildi sem ekki helgast af daglegum störfum. Henni tekst þó að finna glufur í dagskránni til að fara í fjárhús sem hún segir vera á við sálfræðitíma af besta tagi. Svo prjónar hún, les og fer í gönguferðir. Svo er það fjölskyldan og ekki síst barnabörnin sem eru þrír strákar, þar af einn sem á heima í götunni þeirra Sumarliða. Hinir tveir búa í Reykjavík en eru duglegir að koma í heimsókn til afa og ömmu.

Matur, saga, menning

Eitt áhugamálið er að ferðast. „Við ferðumst töluvert mikið, bæði innanlands og utan,“ segir hún. „Það er að segja fyrir utan tímabilið þegar við áttum veitingahúsið, þá kynntist maður bara heiminum gegnum ferðamennina. En okkur finnst mjög gaman að ferðast hérlendis, við eigum svo fallegt land. Svo förum við utan og getum alveg haft flugviskubit vegna þess. En við erum ekki sólarlandafólk; förum heldur til annarra staða sem eru öðruvísi. Við höfum svo gaman af fólki, félagsfræði og sögu. Lönd eins og Kína, Indland og fleiri staðir hafa heillað okkur. Svo búum við að sameiginlegum áhuga á matreiðslu. Sumarliði er búin að vera á bak við eldavélina í áratugi og ég er kjörið fórnarlamb til að smakka frumlegan mat á ýmsum stöðum!“ Þannig varð til áfangi í Fjölbrautaskólanum sem hét Matur, saga menning. „Það er svo fróðlegt að vita um matarhefðir á ólíkum stöðum,“ segir Hrafnhildur.

Samtölin mikilvæg

Þegar samtalinu lýkur finnst Hrafnhildi að hún hafi ekki haft frá mörgu að segja, en blaðamaður er ekki sammála því. „Ég er annars þekkt fyrir að tala mikið,“ segir hún. „Systkini mín segja að ef fólk fengi úthlutaðan talkvóta við fæðingu væri ég löngu búin með minn! Ég talaði alltaf meira en þau og spurði miklu meira. Ég talaði mikið við afa, ömmu og foreldra mína. En það er líka það sem er að í þessu samfélagi, fólk talar ekki nógu mikið saman. Það er að horfa á sjónvarp, er í síma og talar ekki nóg við barnabörnin. Í öllum þessum matar- og kaffitímum í sveitinni var spjallað. Við höfum nefnilega öll þörf fyrir samtalið og samveruna, það er mennskan, að hafa samskipti við fólk.“

Guðrún Jónsdóttir skráði

„Það er mennskan, að hafa samskipti við fólk“

Farið yfir málin með Hrafnhildi Hallvarðsdóttur í Stykkishólmi

Farið yfir málin með Hrafnhildi Hallvarðsdóttur í Stykkishólmi