Rætt við fjárbóndann Herdísi Leifsdóttur í Ólafsvík

Herdís Leifsdóttir býr í Ólafsvík ásamt eiginmanni sínum, sjómanninum Emil Frey Emilssyni, og börnum þeirra fjórum en þau eiga þrjár dætur og einn son. Herdís er fædd og uppalin á bænum Mávahlíð þar sem foreldrar hennar ásamt föðurbróður voru með metnaðarfullt fjárbú. Þegar foreldrar hennar hættu með búið bauðst henni að taka við fjárstofninum sem þá taldi aðeins fimmtán kindur en jörðin var svo seld stuttu eftir að faðir hennar dó. Þá bauðst henni að flytja kindurnar að bænum Tungu hjá Sigurði Gylfasyni þar sem Herdís hefur nú ræktað stofninn af miklum krafti og er með eftirsótt fé til sölu en jörðin er á hreinu svæði. Blaðamaður leit við í kaffi til Herdísar og fékk að heyra hennar sögu um fjárbúskapinn.

Áttu þrjár jarðir
Þegar Herdís var að alast upp voru foreldrar hennar mest með 400 kinda bú en faðir hennar og bróðir hans voru metnaðarfullir fjárbændur sem vildu rækta gott fé. Nokkrir hrútar fóru á sæðingarstöð frá búinu ásamt því að stílað var inn á að rækta fé til sölu. ,,Við áttum í raun þrjár jarðir sem mamma, pabbi og bróðir pabba voru að nýta: Mávahlíð, Fagrahlíð og Kötluholt. Bróðir pabba var með hesta á einni jörðinni en það voru fjárhús á öllum jörðunum sem mamma og pabbi, ásamt bróður pabba, nýttu á tímabili öll. Það var þess vegna mikill húsakostur á svæðinu. Núna standa bara rústir t.d. í Fögruhlíð en þar voru útihús á þremur hæðum. Inngangurinn var í hesthúsið en svo labbaði maður niður stiga þar sem voru kindur en á annarri hæð voru síðan fleiri kindur. Nú er búið að rífa þessi hús en eitt gamalt íbúðarhús stendur ennþá á jörðinni sem þakið er reyndar farið af,“ segir Herdís.

Menntavegurinn
Herdís hefur alla tíð búið í Ólafsvík eða nærliggjandi sveitum, að undanskilinni hálfri önn þegar hún fór í nám til Akureyrar. ,,Mamma leigði íbúð hérna í Ólafsvík fyrir okkur systkinin þegar ég var í Fjölbrautaskólanum í Ólafsvík, svo það væri auðveldara að keyra á milli. Ég fór í hálfa önn í Verkmenntaskólann á Akureyri en entist ekki lengi þar og kom aftur heim en fór svo síðar í Fjölbrautaskólann í Grundarfirði nokkrar annir,“ segir Herdís. Aðspurð segir hún hugann ekki hafa reikað að því að læra búfræði á þessum tíma. ,,Í dag þætti mér mjög heillandi að fara í búfræði en þegar ég var yngri var maður svo upptekin við að eiga börn, en ég átti fyrsta barnið okkar 27 ára gömul. Fyrir þann tíma var ég upptekin við að vinna en ég vann í Rifi í hraðfrystihúsi lengst af. Í dag hugsa ég að það hefði verið mjög spennandi að fara í búfræði,“ segir Herdís.

Herdís og Emil með börnin sín fjögur. Ljósm. aðsend.

Áttatíu fjár góður fjöldi
Það var árið 2007 sem Herdís og fjölskylda tóku við bústofninum og byrjuðu að vera með kindur í Mávahlíð. ,,Mamma gat svo ekki verið ein með jörðina eftir að pabbi dó en systkini pabba áttu í jörðinni svo það var ákveðið að selja hana árið 2008. Mér bauðst þá að fara með kindurnar í Tungu þar sem Sigurður Gylfason bóndinn á bænum var líka bara með tíu kindur en við vorum kunningjar í gegnum sveitina. Þá tekur við ákveðið samstarf en Siggi er með einn helminginn af fjárhúsunum og við hinn. Þegar við byrjuðum var hann með tíu og ég með fimmtán. Í dag er hann með sirka 35 kindur og við með 83, en þegar mest var náði okkar hluti hundrað.“

Herdís segir 80 fjár vera góða tölu en þau stefni á að halda sér í þeim fjölda. ,,Mér finnst þægilegt að halda mér í 80 fjár. Við seljum mikið af líflömbum og þá rekur búið sig, það kemur aldrei út í plús en við stefnum að því að halda þessu nokkuð jöfnu og þetta rúllar vel eins og þetta er núna,“ segir Herdís.

Kynbætur og sala
Í ár seldi Herdís fimmtíu líflömb. ,,Það er frekar stór hluti af þessum litla stofni en restin fór í sláturhús. Við settum á 19 gimbrar og fimm hrúta. Við erum í grunninn með góðan stofn frá pabba og Steina föðurbróður en svo hef ég gert þetta að mínu. Ég hef t.d. áhuga á mislitu fé sem pabbi hafði ekki, hann hélt aðallega í þetta hvíta. Nú er mislita féð orðið jafngott og hvíta féð og maður fær hvort eð er svo lítið fyrir ullina að það telur minna en að hafa féð gott. Núna held ég að ég sé með jafn margar hvítar og mislitar en ég held mig aðallega við alhvítt fé en er þó með nokkrar gular, mér finnst alhvíta féð samt fallegra. Fólk er núna aðallega að sækjast eftir því að kaupa hvítt fé og mórautt. Mórautt fé selst alltaf og það skiptir eiginlega ekki máli hvort kindin sé endilega góð. Undanfarið hef ég þess vegna verið að stíla inn á að rækta aðeins af mórauðu.

Kynbæturnar í bústofninum eru mitt helsta áhugamál en ég vil halda stofninum góðum, vera með góða gerð og alhliða gott fé. Ég fór svo á sæðingarnámskeið árið 2010 og sæði sjálf kindurnar í Tungu. Í fyrra notaði ég 22 hrúta í féð, mér finnst gott að vera með marga hrúta í staðinn fyrir að einblína á einn sem kemur svo kannski ekki nógu vel út. Það er líka gott að hafa fjölbreytni í stofninum,“ segir Herdís.

Hér eru Herdís og Emil með besta veturgamla hrútinn 2013. Ljósm. aðsend.

Samvinnubú
Fjölskylda Herdísar, eiginmaður og börn, sinna búskapnum ásamt henni en Kristinn Jónasson bæjarstjóri Snæfellsbæjar á einnig nokkrar kindur í Tungu. ,,Við heyjum allt sjálf ásamt Sigurði og Kristni. Maðurinn minn er sjómaður og kemur til að aðstoða þegar hann er í landi en hann tekur t.d. virkan þátt í heyskapnum. Í maí er hann alveg á sjó svo hann nær ekki að taka mikið þátt í sauðburðinum. Við erum hins vegar dugleg að skipta á milli okkar verkum fjáreigenda í Tungu. Kristinn bæjarstjóri kom inn í þetta fyrir nokkrum árum en ég gaf honum einn hrút fyrst. Stuttu síðar lét ég hann hafa þrjár kindur en nú er hann kominn með tíu stykki. Við höfum öll verið að vinna þetta saman í sauðburði, heyskap og smölun,“ segir Herdís en aðspurð segist hún ekki hafa hug á að máta sig við annars konar búskap í bili. ,,Maðurinn minn er héðan úr Ólafsvík og hefur alltaf verið í hestamennsku en við eigum tvo hesta sem við erum með hjá tengdafjölskyldu minni. Systir mömmu hans var með kindur inn í Bug og hann fór oft í fjárhúsin til þeirra þegar hann var yngri og átti eina kind. Frænka Emils er svo einnig með nokkrar kindur inn í Tungu núna. Hann kom svo með lamb undan henni í Tungu þegar við fórum að vera þar,“ segir Herdís.

Enginn tími fyrir fullt starf
Herdís vinnur á leikskólanum í Ólafsvík í hlutastarfi en búskapurinn á þó hug hennar allan. ,,Við erum um tíu mínútur að keyra í fjárhúsin. Ég vinn á leikskólanum þegar vantar auka starfskraft þar en þá vinn ég bara fram að hádegi svo ég geti verið búin að gefa þegar ég þarf að sækja krakkana í skólann. Ég fer svo alveg inn í sæðingarnar um miðjan desember en þá er þetta sérstaklega mikil vinna þar sem við leiðum hrút í hverja einustu kind. Ég þarf þess vegna að geta verið laus við og geta stokkið til. Það er gott að vera ekki föst við í vinnu, allur desember fer í fengitímann, í febrúar kemur fósturtalning og í maí sauðburður. Á haustin eru smalamennskur og á sumrin keyri ég í Fróðarhreppinn á hverjum degi til að taka myndir af lömbunum. Ég set myndirnar á heimasíðuna okkar en kaupendur eru þá jafnvel búnir að fylgjast með lambinu frá því það fæddist og yfir allt sumarið þegar þeir koma og kaupa það að hausti,“ segir Herdís.

Fé um allt land
Fé Herdísar er selt um allt land en í sumar seldi hún fé lengst í Breiðdal á Austurlandi. ,,Sumir kaupendur senda mér alltaf hverju gimbrarnar bera á vorin og hvernig lömbin eru að koma út, sem mér finnst mjög skemmtilegt. Ég hef alltaf verið mikill rolluheili en ég fæ þetta örugglega frá pabba og bróður hans sem voru saman í búskap. Það fóru nokkrir hrútar frá þeim á sæðingarstöð en það hefur líka farið hrútur frá okkur á sæðingarstöð, þessu litla búi. Svo stóð til að taka annan hrút sem drapst deginum áður en hann átti að vera sóttur, það var smá leiðinlegt,“ segir Herdís.

Innleiðir verndandi arfgerð gegn riðu
Herdís hefur tekið sýni úr öllu sínu fé til að skoða hvort arfgerð gegn riðu sé í fénu. ,,Ég sæddi með ARR og fékk úr því eina gimbur og einn hrút sem ég setti á núna. Svo eigum við nokkrar kindur sem fengu þennan breytileika, sem er víst ekki alveg verndandi en eitthvað minna næmur fyrir riðu. Við erum svo búin að taka sýni úr lömbum sem fæddumst núna og ætlum að stíla inn á að sæða með þeim hrútum sem eru með þessa verndandi arfgerð. Ég ætla samt að fara varlega í þetta því ég vil halda gerðinni minni og leyfa þessu að blandast í féð í rólegheitunum. Í haust var samt bara einn kaupandi sem spurði út í þessa verndandi arfgerð en það færist örugglega í aukana á næstu árum að fólk vilji bara kaupa fé með þessa arfgerð,“ segir Herdís.

Hrútarnir Herkúles og Toppur, miklir ræktunarhrútar Herdísar. Féð er þekkt fyrir að vera gæft og skemmtilegt í umgengni. Ljósm. aðsend.

Hrútasýningar
Eitt það skemmtilegasta segir Herdís er að mæta á hrútasýningar en ein slík var haldin í Tungu nú í haust. ,,Við mætum alltaf á hrútasýningar og héldum eina slíka sýningu sjálf fyrst í fyrra. Það var lambhrútasýning en við vorum með bleikt þema í tilefni af bleikum október og skreyttum fjárhúsin með bleiku. Við vorum með ýmislegt skemmtilegt eins og happdrætti þar sem hægt var að vinna gimbur. Við vorum með hrútasýningu fyrir veturgamalt nú í haust, þá komu tveir ráðunautar til að dæma en keppt var í þessum helstu flokkum; kollótt, hyrnt og mislitt, en í dag mætti alveg fara að hugsa út í það að setja mislita féð líka í þessa tvo flokka, hyrnt og kollótt, því mislita féð er bara orðið mjög gott líka.“

Missir ekki af
Herdís hefur ekki sett það fyrir sig að eiga börn á óheppilegum tímum fyrir sauðfjárbónda. ,,Þriðja stelpan mín fæddist 12. desember. Ég vissi ekki að ég væri að fara að eiga svo maðurinn minn var kallaður heim af sjónum og við brunuðum út á Skaga. Inn á milli hríða var ég að skipuleggja það að Bárður í Grundarfirði ætti að sæða fyrir mig. Ég með hríðar og með hann í símanum að stýra því hvernig hann ætti að sæða fyrir mig,“ segir Herdís og hlær. ,,Svo gerðist það sama árið 2019 þegar yngsta fæddist í september í smalamennskum. Ég missti af héraðshrútasýningunni en Kristinn var sem betur fer með beina útsendingu fyrir mig frá hrútasýningunni svo ég fékk að vera með. Maður má ekki missa af neinu,“ segir Herdís brosmild að lokum.

sþ

Tók við fjárstofni föður síns og hefur nú byggt upp eftirsótt sölufé

Rætt við fjárbóndann Herdísi Leifsdóttur í Ólafsvík

Rætt við fjárbóndann Herdísi Leifsdóttur í Ólafsvík