Rætt við Lilju Guðrúnu Eyþórsdóttur um lífið og bústörfin að Vestra-Reyni sem og upprunann í Flóanum

„Ég er fædd á Selfossi í ágúst 1964 og ólst upp í Kaldaðarnesi í Flóa. Það tilheyrði Sandvíkurhreppi meðan hann var til, nú Árborg. Foreldrar mínir eru Eyþór Einarsson frá Laugum í Hrunamannahreppi og Guðborg Aðalsteinsdóttir frá Neðri-Brunná í Saurbæ. Faðir minn lést 1987 en móðir mín býr í Hveragerði og fagnaði níræðisafmæli sínu nú í haust,“ segir Lilja Guðrún Eyþórsdóttir. Hún kynntist tilvonandi manninum sínum, Haraldi Benediktssyni, í Bændaskólanum á Hvanneyri og flutti til hans undir Akrafjall árið 1985 þar sem hún tekur nú á móti blaðamanni yfir kaffisopa að Vestra-Reyni.

Lilja Guðrún segir að það hafi verið merkileg örlög foreldra hennar að hittast og kynnast í Kaldaðarnesi sumarið 1951 þar sem bæði voru í vinnumennsku hjá Jörundi Brynjólfssyni sem þar bjó þá. „Ekki hefur hvarflað að þeim að þau mundu búa þar sjálf síðar. Þau hófu búskap í Skipholti í Hrunamannahreppi haustið 1952, fóru síðan að Kaldbak í sömu sveit 1957 og að Kaldaðarnesi 1963. Þar bjuggu þau til 1983, fluttu þá í Hveragerði en um það leiti má segja að ég hafi flutt að heiman.

Kaldaðarnes er um margt merkileg jörð sem kemur oft fyrir í sögunni, en ekki er ástæða til að rekja það allt hér því manni var það ekki efst í huga í uppvextinum að maður ætti heima á einhverjum merkilegum stað, þetta var bara heima. Íbúðarhúsið sem við bjuggum í var byggt 1891 af Sigurði Ólafssyni sýslumanni. Það var stórt, tvær hæðir og geymslukjallari undir. Í því voru 13 herbergi sem verður að teljast meira en gengur og gerist. Í þessu húsi hafði verið rekið drykkjumannahæli árin 1944 – 1947 og ég held að vegna þess hafi herbergin á efri hæðinni verið með máluðum númerum, frá 1 til 10.

Þarna voru í raun rekin tvö heimili frá því ég man eftir mér og fram til 1977. Föðuramma mín, Guðrún Einarsdóttir og föðursystir mín Valgerður Matthíasdóttir, bjuggu saman á efri hæðinni í þremur herbergjum og þar var eldhús í einu þeirra. Ég man ekki eftir ömmu öðruvísi en blindri og rúmfastri en Valgerður hugsaði alfarið um hana. Á heimilinu var líka fyrrum ráðsmaður ömmu frá því hún bjó á Laugum, Marel Jónsson, en hann borðaði með okkur fjölskyldunni. Allt þetta fólk féll frá þegar ég var að ná unglingsaldri.“

Fjölskyldan á fermingardegi Guðbjargar 5. júní 2022. Frá vinstri: Lilja Guðrún, Eyþór Haraldsson, Guðbjörg Haraldsdóttir, Haraldur Benediktsson, Benedikta Haraldsdóttir og Guðborg Aðalsteinsdóttir, móðir Lilju Guðrúnar.

Herflugvöllur
Foreldrar Lilju Guðrúnar fluttu í Kaldaðarnes með fjögur börn, hún er sú fimmta í röðinni og tvö eru yngri. Á sumrin voru alltaf aukakrakkar og unglingar svo þetta var stórt heimili og í mörgu að snúast.

„Búið var gott meðalbú þess tíma, um 20 kýr og 140 vetrarfóðraðar kindur, auk þess svolítil kartöflurækt og hænurnar hennar mömmu. Það voru líka til reiðhestar og oft farið á hestbak á sumarkvöldum. Það þurfti að hafa hrossin í sæmilegu formi til að smala á haustin. Kaldaðarnes er líka þekkt fyrir að þar kom breska hernámsliðið sér fyrir í maí 1940 og var þar með mikil umsvif. Þar var gerður flugvöllur og komið upp miklum mannvirkjum, bröggum og fleiru. Þó að megnið af þessum byggingum hafi verið fjarlægt á sínum tíma, þá voru mikil ummerki eftir veru hersins á jörðinni og var allan þann tíma sem við áttum heima þar. Flugvöllurinn var mjög greinilegur og á milli flugbrautanna var svokallað flugvallartún. Einu sinni man ég eftir að flugvél hafi lent á flugvellinum, lítil einkaflugvél. Það vildi svo til að við krakkarnir höfðum farið í göngutúr niður á flugvöll um kvöld að sumri til og þá er þessi litla flugvél að sveima þarna yfir. Við trúðum því ekki að hún ætlaði að lenda, en það gerði hún á endanum.

Herinn reisti líka skotbirgi við Ölfusá, með mjög þykkum steyptum veggjum og sléttu steyptu þaki. Það var mjög gaman að leika sér þar, gott að fara í feluleik þar í kring. Víða voru steypt plön sem væntanlega hafa verið grunnar stærri bygginga. Eitt var kallað bíóplanið, líklega var bíóið fyrir hermennina þar.

Í þessu umhverfi er ég upprunnin, í húsi með þremur kynslóðum og hernámsmynjum allt í kring. Nú er búið að fjarlægja allt sem minnti á veru hersins á þessum stað og líka öll útihús sem tilheyrðu búrekstri foreldra minna.“

Nábýlið við ána
Kaldaðarnes stendur á bakka Ölfusár, sem er ansi vatnsmikil. Þrátt fyrir mikinn straum þá lagði hana yfirleitt á hverjum vetri, að sögn Lilju Guðrúnar. „Það kom svo fyrir þegar pabba fannst ísinn vera orðinn nógu þykkur, að hann fór með okkur krakkana eða eitthvað af þeim, yfir ána á ís og í heimsókn að Egilsstöðum í Ölfusi. Það var nánast í einu skiptin sem farið var þangað.

Nábýlið við ána gat líka verið erfitt ef hún ruddi sig með látum, þá flæddi um allt og bæjarhólarnir voru það eina sem stóð upp úr vatnsflaumnum. Slíkt stórflóð flæmdi herinn frá Kaldaðarnesi 1943, stórt flóð kom líka í desember 1967 og stóð svo lengi yfir að það kom þykkur ís á vatnið sem hægt var að keyra yfir. Það þiðnaði svo og flæddi yfir ísinn í febrúar 1968. Síðasta veturinn okkar í Kaldaðarnesi kom stórt flóð í janúar, það byrjaði að flæða á sunnudegi, og ég sem var þá í skóla í Reykjavík rétt slapp yfir til að komast í skólann en svo var ófært í nokkra daga. Stórir jakar urðu eftir á túnunum sem voru lengi að þiðna.

Öll þjónusta var sótt á Selfoss og krakkarnir í Sandvíkurhreppi voru keyrð í skólabíl í skólann á Selfossi. Ég fór í barnaskóla og gagnfræðaskóla á Selfossi, en þetta skólastig breyttist í grunnskóla líklega um það leiti sem ég fór í gaggó. Að loknum 9. bekk fór ég í framhaldsdeild á Selfossi sem var fyrsti bekkur í framhaldsskóla og forveri Fjölbrautaskóla Suðurlands en hann var stofnaður ári eftir að ég fór í Menntaskólann við Hamrahlíð, svo ég rétt missti af því að vera þar. Í Reykjavík bjó ég hjá skyldfólki og fór heim um hverja helgi. Við vorum nokkuð mörg sem höfðum verið saman í skóla á Selfossi og vorum í MH flest og það fóru allir heim allar helgar nema eitthvað sérstakt væri. Ég útskrifaðist svo stúdent frá MH vorið 1983 og það sama vor fluttum við frá Kaldaðarnesi.

Meginástæða þess var að pabbi missti heilsuna og gat engan veginn búið áfram, jörðin var ekki í þeirra eigu svo það var engin ástæða til að strekkja við að vera þar, byggingar gamlar og erfiðar og svo hafði Ölfusá flætt um veturinn þannig að stórflóð var og túngirðingin eyðilagðist öll og mikið drasl á túnum. Svo það var keypt hús í Hveragerði. Það er mikið verk að flytja eftir 20 ár í sveit og síðast en ekki síst úr húsi þar sem var nóg pláss. En það hafðist nú allt. Kýrnar fóru flestar að Vesturkoti á Skeiðum og ég fór með þeim í tvo daga til að kenna nýja eigandanum á þær.“

Afleysingaþjónusta bænda
Eftir að foreldrarnir brugðu búi þurfti Lilja Guðrún að finna sér atvinnu. Á þessum tíma rak Búnaðarfélag Íslands afleysingaþjónustu bænda, þar sem bændur gátu fengið afleysingu ef slys eða veikindi bar að.

„Ég sinnti þessari afleysingaþjónustu á vegum Búnaðarsambands Suðurlands frá júní og fram að jólum þetta ár og fór á sex bæi á starfssvæði Búnaðarsambandsins, sem var þá Árnessýsla, Rangárvallasýsla og Vestur-Skaftafellssýsla. Réttur bænda til afleysinga voru 21 dagur vegna slysa eða veikinda en 10 dagar vegna barnsfæðingar. Ég leysti eina konu af sem var komin að fæðingu en barnið fæddist ekki á þessum 10 dögum, enda er ekki hægt að treysta á neina daga í þeim tilfellum. Þessi tími var lærdómsríkur fyrir 19 ára ungling, ég kynntist þarna fólki sem ég hélt sambandi við og lærði á nýtt mjaltakerfi á hverjum bæ.

Vestri-Reynir undir hlíðum Akrafjalls. Ljósm. mm

Í leikriti saman á Marshátíð
Eftir áramótin fór ég í Bændaskólann á Hvanneyri og lauk þaðan búfræðiprófi 1985. Þar kynntumst við Haraldur Benediktsson, lékum saman í leikriti á Marshátíð skólans 1984. Ég flutti hingað að Vestra-Reyni þegar ég lauk skólanum á Hvanneyri. Var nokkur sumur í Grundartanga hjá Íslenska Járnblendifélaginu sem flokksstjóri yfir unglingavinnu sem þar var rekin þá. Það voru 15 ára börn og barnabörn starfsmanna sem fengu vinnu við það og einnig börn úr sveitinni. Verkefni þeirra voru aðallega að planta trjáplöntum sem nú mynda skóginn kringum Mörk, og ýmis umhverfisverkefni.

Seinna fór ég í Búvísindadeildina á Hvanneyri og lauk BS prófi þaðan vorið 1989. Eftir það vann ég hjá Búnaðarsambandi Borgarfjarðar með starfsstöð í Borgarnesi í nokkur ár, samhliða Búnaðarsambandi Snæfellinga um tíma og svo voru öll búnaðarsambönd á Vesturlandi sameinuð í Búnaðarsamtök Vesturlands. Mitt starfssvið var mest að aðstoða bændur við bókhald. Við Haraldur tókum svo formlega við búi hér 1. janúar 1996. Hann hefur alltaf átt heima hér. Við eigum þrjú börn, Benediktu f. 1996, Eyþór f. 2001 og Guðbjörgu f. 2008.“

Hlutverkaskipti
Framan af var Lilja Guðrún í vinnu utan bús en Haraldur var heima. Þau áttu þó eftir að hafa hlutverkaskipti hvað það varðar. „Mamma hans hélt áfram að mjólka með honum þó skipt væri um rekstraraðila. Svo datt hún á hálku og handleggsbrotnaði, þá skiptum við, hún gætti barnanna meðan ég fór út.

Lífið er ekki alltaf fyrirsjáanlegt og við sáum vissulega ekki fyrir að okkar búskapur yrði eins og hann hefur verið. Í mars 2004 var Haraldur kjörinn formaður Bændasamtaka Íslands. Þrátt fyrir nokkuð mikla félagsmálaþátttöku fram að því, þá gerbreyttist tilveran við þetta. Þá var hann flesta virka daga í Reykjavík eða bara út um allt land. Eftir níu ár hjá BÍ var hann kjörinn á Alþingi og var þar í nákvæmlega tíu ár, eða þar til í lok apríl á þessu ári. Þá tók hann við starfi bæjarstjóra á Akranesi. Allt er þetta full vinna og meira til svo það er oft ekki mikil orka eftir til að sinna búinu. Þrátt fyrir það hefur það alltaf verið gert meðfram. Við höfum alls ekki verið ein þennan tíma sem nú fer að nálgast 20 ár í krefjandi starfi utan bús. Við höfum haft vinnufólk mest af þessum tíma okkur til aðstoðar, sumt stuttan tíma, annað í mörg ár. Eins og er erum við bara tvö að staðaldri en við eigum góða að sem geta leyst af.

Þegar við tókum við var hér hefðbundið básafjós með rörmjaltakerfi. Við byggðum við mjaltabás árið 2000 og breyttum fjósinu í lausagöngufjós með gjafaaðstöðu í þurrheyshlöðunni. Þá fjölgaði básunum aðeins og við létum sauðfjárkvótann fyrir mjólkurkvóta og fækkuðum fénu. Við mjólkum enn í mjaltagryfjunni og líkar það vel.

Vissulega er ég þá meira að vinna hér heima á virkum dögum en það er líka mín atvinna. Ég er í fullu starfi hér. Áður vann ég í Borgarnesi og Halli var heima og engum fannst það neitt merkilegt, frekar algengt að konan vinni utan heimilis. Þegar hlutverkum er snúið við þá er eins og það sé eitthvað öðruvísi,“ segir Lilja Guðrún að lokum.

kóp

„Þetta er mín atvinna“

Rætt við Lilju Guðrúnu Eyþórsdóttur um lífið og bústörfin að Vestra-Reyni sem og upprunann í Flóanum

Rætt við Lilju Guðrúnu Eyþórsdóttur um lífið og bústörfin að Vestra-Reyni sem og upprunann í Flóanum