Spjallað við Dýrfinnu Torfadóttur á Akranesi

Á lygnum desembermorgni knúði blaðamaður Skessuhorns dyra á fallegu húsi í eldri bæjarhluta Akraness. Erindið var að hitta Dýrfinnu Torfadóttur gullsmið og sjóntækjafræðing. Hún hefur glatt marga með smíðisgripum sínum, enda bera þeir listrænum hæfileikum hennar skýrt vitni. Skart eftir Dýrfinnu er fallega hannað og gert í höndum svo hver gripur er einstakur. Hún hefur haft þá til sölu í eigin verslun í um fjörutíu ár en stendur nú á tímamótum og er komin á eftirlaun. Þá er næsta verkefni að hætta að binda sig við fastan opnunartíma og njóta frelsisins.

Fallegt heimili
Heimili Dýrfinnu og Guðjóns Brjánssonar eiginmanns hennar er jafn fallegt innan sem utan. Búið er að skreyta stofuna með jólaljósum og listaverk eru áberandi á veggjum. Dýrfinna segist gjarnan velja þau eftir því hvort þau séu falleg og hvernig þau passi á heimilið, burtséð frá því hvort um þekktan listamann sé að ræða. Þau eru dugleg að fara á listsýningar og kaupa af og til verk sem höfðar til þeirra. Við setjumst í sófa og það er boðið upp á límonaði, konfekt og kex með rækjusalati. „Þetta eru rækjur úr Djúpinu,“ segir Dýrfinna. Það kemur heim og saman því leiðarstef viðtalsins reynist vera Ísafjörður; staður sem ávallt hefur staðið hjarta hennar nær.

Alls ekki suður
Dýrfinna var innan við eins árs þegar foreldrar hennar fluttu til Ísafjarðar frá Reykjavík þar sem þau höfðu kynnst á sínum tíma. „Pabbi var frá Ísafirði, en hafði verið í Stýrimannaskólanum og var á sjó. Hann kynntist mömmu á dansleik í Reykjavík,“ segir Dýrfinna. „Og þó að mamma sé alin upp þar flutti hún með honum vestur. Þegar hann hætti svo að vinna 73ja ára kom til tals að þau flyttu suður því hennar fólk var þar. En hún sagði að hann yrði að fara einn ef til þess ætti að koma, hún ætlaði ekki að fara.“ Foreldrar Dýrfinnu eru Torfi Tímóteus Björnsson og Sigríður Króknes. Torfi stundaði rækju- og handfæraveiðar frá Ísafirði um langt árabil. Hann lést síðastliðið sumar en Sigríður lifir mann sinn. Hún er um nírætt og býr á Ísafirði. Dýrfinna hefur alltaf átt gott samband við foreldra sína og vonast til að geta varið meiri tíma með móður sinni því hún er að minnka við sig vinnu eins og kemur hér fram síðar. „Pabbi var ríflega 95 ára þegar hann dó,“ segir hún. „Mamma og hann höfðu þá verið saman í sjötíu ár svo þetta voru gríðarleg umskipti.“

Sigríður Króknes og Torfi Björnsson með börnum sínum. Efri röð frá vinstri: Ómar, Dýrfinna, Örn, Gunnar, Laufey og Jóhann Króknes.

Norskar rætur
Aðspurð um Króknesnafnið segir Dýrfinna að það sé norskt. „Ég átti norskan móðurafa,“ segir hún. „Hann hét Jóhann M. P. Króknes og var frá Molde. Hann kom hingað á norsku skipi á sínum tíma en fékk botnlangakast og varð eftir á Íslandi og ílentist. Svo var hann að vinna við brúargerð í Borgarfirði þegar hann kynntist ömmu minni, Guðrúnu Ögmundsdóttur. Þau tóku saman, en amma lést úr heilablóðfalli fyrir fimmtugt frá þremur börnum. Mamma var þá innan við fermingu. Afi var smiður og hafði byggt fjölskyldunni hús neðst við Langholtsveg. Þar bjó hann áfram og ól börnin sín upp einn. Þegar þau voru svo öll flutt að heiman fór hann aftur út til Noregs, en kom aftur hingað árið 1992 og flutti til Ísafjarðar þar sem hann gat verið nálægt mömmu og fjölskyldu hennar.“

Æskuheimilið
Þegar Torfi og Sigríður fluttu á heimaslóðir hans á Ísafirði áttu þau tvö börn. Enn kemur Króknes afi til sögunnar en hann og Torfi byggðu eigin hendi hús á tveimur hæðum efst í bænum, að Hjallavegi 6 sem nú er í eigu yngsta bróðurins. Á Ísafirði fæddust þeim þrír drengir til viðbótar auk þess sem hálfsystir barnanna sem Torfi hafði átt fyrir hjónaband var mikið hjá þeim. „Hún var algerlega ein af hópnum,“ segir Dýrfinna. Það var því mannmargt og líflegt á heimilinu og Dýrfinna minnist þess með hlýju hvernig það var að alast upp í þessu umhverfi. Niðri hafði svo verið útbúin íbúð fyrir föðurforeldra hennar, þau Guðbjörgu Sigurðardóttur og Björn Jóhannsson. Björn var fæddur 1901 og Guðbjörg var níu árum eldri, fædd árið 1892. Þau höfðu sjálf átt sjö börn og ólu upp fjögur til viðbótar, þar af tvö barnabörn sín. „Pabbi vildi búa foreldrum sínum gott ævikvöld eftir langa ævi og útbjó þessa íbúð handa þeim,“ segir Dýrfinna.

Nú fer maður út í búð
Dýrfinna var alla tíð náin foreldrum sínum og hefur erft margt frá þeim. „Pabbi var fagurkeri,“ segir hún. „Hann var listrænn og keypti til að mynda alls kyns fallega hluti þegar hann var á ferðalögum; blómavasa jafnt sem listaverk. Hann las líka mjög mikið og kynnti sér ýmislegt á bókum. Ég man til dæmis eftir því þegar við komum eitt sinn á Rauða torgið í Rússlandi gat hann sagt okkur allt mögulegt um þann stað. Hann var sjómaður alla tíð og átti þess ekki kost að mennta sig í öðru en því. En ég held að annars hefði hann farið í sagnfræði eða þjóðfræði. Eitthvað af þessum áhuga á sögu er í mér, alla vega þarf ég alltaf að vita hverra manna fólk er. Svo er mamma mín alveg sérstaklega handlagin, hún saumaði til að mynda allt á okkur krakkana. Ég man að hún saumaði eitt sinn jakkaföt á bróður minn. Og hún er enn að, nú prjónar hún sokka og vettlinga á afkomendurna sem óðara nálgast hundrað. Í dag skil ég ekki hvernig fólk komst yfir allt það sem þurfti að gera á þessum tíma til að halda stóru heimili gangandi. Nú fer maður út í búð og kaupir allt, en hefur samt of lítinn tíma.“

Bara horfa á eplin
Uppeldisaðstæður Dýrfinnu voru á margan hátt ólíkar því sem tíðkast í dag. „Við bjuggum fyrst í húsi sem hét Grund og höfðum þar eitt herbergi og stofu,“ segir hún. „Þá var pabbi á síðutogurunum, þetta var áður en hann fór sjálfur í útgerð. Mamma vann í frysthúsinu, og ég man eftir því eitt sinn að hún fékk hálfan eplakassa í jólagjöf frá vinnuveitanda sínum. En þau voru höfð inni í geymslu til jóla. Við vorum alltaf að opna þangað inn og skoða en vissum að þetta hnossgæti fengjum við ekki fyrr en á jólunum. Manni finnst ekki langt um liðið síðan þetta var, en það hefur sannarlega margt breyst.“ Hún segir að samt hafi foreldrar hennar haft það ágætt, sérstaklega eftir að pabbi hennar fór sjálfur í útgerð. „Hann var á rækju í Inndjúpinu en sótti líka lengra og ég var eitt sumar um borð hjá honum úti á sjó. Það fannst mér æðislegt, ég var háseti og kokkur og þénaði svo vel að ég gat byrjað að kaupa sjóntækjabúnaðinn og gullsmíðaáhöldin í búðina mína.“

Námið og búðin
Já, það var þetta með búðina. Hvernig kom það til? „Þegar ég var nítján ára var ég búin með með iðnskólann heima og var alltaf að vinna,“ segir Dýrfinna. „Ég hafði vanist því í foreldrahúsum að þess sama var alltaf krafist af mér og bræðrum mínum, á því var enginn munur. Þetta held ég að hafi gert mig sjálfstæðari en annars væri. Ég ætlaði alltaf að fara í sjávarútvegsfræði því mér leið svo vel á sjónum og fann að það átti vel við mig. En pabbi réð mér frá því, hann vildi ekki að ég veldi sjómennskuna og hvatti bræður mína líka til að fara í eitthvað annað. Það mistókst hins vegar, sá yngsti er sjávarútvegsfræðingur og alla vega tveir af þeim hafa verið í útgerð,“ segir hún brosandi. Það urðu svo tímamót þegar hún sá auglýsingu í Morgunblaðinu þar sem norskur gullsmíðameistari auglýsti eftir nema. Minnug norskra róta sinna ákvað hún að kanna þetta nánar, sótti um og fékk stöðuna. „Svo lærði ég sjóntækjafræði líka,“ segir hún. „Þá var ég einbeitt í að fara aftur til Ísafjarðar að loknu námi. Þar taldi ég að væri gott að hafa sjóntækjafræðina til hliðar við gullsmíðina því það er sagt að það þurfi fimmtán þúsund manna samfélag fyrir einn gullsmið.“

Valdres og Akureyri næst á dagskrá
Þegar þetta var bjó Jóhann afi Dýrfinnu í Lillehammer í Noregi og hún átti líka ættingja í Bergen. „Það toguðu svolítið í mig genin að fá að kynnast fólkinu mínu úti,“ segir hún. „Samt var ég langt frá þeim, ég var í Valdres sem er nokkuð langt frá Bergen. Það þótti nú djarft af mér að fara svona ein út, ég þekkti gullsmiðinn ekkert og það var enginn farsími eða neitt ef á þyrfti að halda. En þetta gekk allt vel, ég var þarna tvö tímabil í nærri fimm ár samtals og lærði sem sagt sjóntækjafræðina líka.“ Hún þurfti svo að fara til Íslands til að taka sveinsprófið í gullsmíðinni og til að vinna um tíma sem sjóntækjafræðingur. Þá lá leiðin til Akureyrar þar sem hún náði að vinna við hvort tveggja. „En ég ætlaði alltaf að búa fyrir vestan,“ segir hún. „Og næsta skref hjá mér var að opna verslun og verkstæði þar. Þarna var ég 27 ára gömul.“

Hjónin í afmælisveislu Júlíusar Brjánssonar bróður Guðjóns, á hestabúgarði á Jótlandi.

Of erfitt fyrir konu
Það þurfti að byrja á að taka lán, bæði fyrir gleraugnalager og tækjabúnaði og það reyndist vera óvænt áskorun. „Það var erfitt fyrir mig sem konu að fá lán,“ segir Dýrfinna. „Ég fór fyrst í Íslandsbanka þar sem ég átti dálítið af peningum. En bankastjórinn sagði: „Hvernig ætlar þú að fara að þessu sem kona, þetta er erfitt!“ En ég gafst ekki upp, fór yfir í Landsbankann og fékk lán þar. En það var bara veitt gegn því að pabbi yrði ábyrgðarmaður.“ Blaðamaður lætur í ljós aðdáun sína á einbeitni þessarar ungu stúlku. „Ég hef alltaf verið sjálfstæð,“ segir Dýrfinna. „Það er svona að alast upp með fjórum strákum!“

Heimskona á Ísafirði
Dýrfinnu gekk ágætlega í verslunarrekstrinum og leið vel að vera komin heim, enda átti hún þar bæði fjölskyldu og vini. „En svo kynntist ég manninum mínum,“ segir hún. „Hann kom til Ísafjarðar til vinar síns með námskeið. Ég hitti hann fyrst á Silfurtorginu þar sem hann var á röltinu með sameiginlegum kunningja. Þetta var árið 1988. Ég var orðin rúmlega þrítug og allir voru farnir að örvænta nema ég og það var alltaf verið að kynna mig fyrir karlmönnum. En ég hafði ekki fundið sálufélagann; átti reyndar kærasta áður en ég fór út en það slitnaði upp úr því af því að ég fór í burtu. Svo var ég bara frekar sjálfstæð kona. Pabbi sagði alltaf við mig að ég ætti ekki að koma aftur til Ísafjarðar, ég væri heimskona. Hann var alltaf á undan sinni samtíð í hugsun og sagði að ég myndi gera góða hluti í stærra samfélagi. En ég sótti alltaf í þetta litla, þar sem maður ólst upp og leið vel.“ Hún og Guðjón tóku saman og bjuggu á Ísafirði næstu tólf árin.

Frá Ísafirði til Akraness
Árið 2001 varð stór breyting í lífi Dýrfinnu þegar Guðjón og hún ákváðu að flytja frá Ísafirði. Guðjón hafði fengið starf á Akranesi sem framkvæmdastjóri Sjúkrahússins og heilsugæslunnar þar. Dýrfinna segir þetta ekki hafa verið erfiða ákvörðun. „Guðjón var þá búinn að vera í tólf ár á Ísfirði og hafði verið í góðu starfi í Reykjavík þegar sú ákvörðun var tekin,“ segir hún. „Svo ég hugsaði að nú væri minn tími kominn til að fylgja honum. Ég sé ekki eftir því, það er líka gott að breyta um umhverfi. Svo ég seldi búðina. En á Skaganum var sjóntækjafræðingur fyrir þannig að sá þáttur kom reyndar aldrei til álita. Svo það var gott að trappa sig niður og vera bara í gullsmíðinni. Ég ætlaði reyndar ekkert að hafa búð, byrjaði bara með gullsmíðina í bílskúrnum. Síðar fór ég svo upp á safnasvæðið hér á Akranesi. Þar var margt um gesti og ég var eiginlega mikið í að kynna gullsmíðafagið sem slíkt.“

Handverk í öndvegi
Það kom að því að Dýrfinna ákvað samt að opna búð, sem nú er í rekstri við Merkigerði á Akranesi. Þar leigir hún rými fyrir vörur og verkstæði hjá eiganda hússins Magnúsi H. Ólafssyni arkitekt. „Magnús er gæðamaður og okkur semur rosalega vel,“ segir hún. „Við erum mjög góðir félagar og það er svo góður andi í húsinu.“ Hún selur þar afrakstur vinnu sinnar, handsmíðaða skartgripi og listmuni. „Í dag er auðvitað hægt að fjöldaframleiða skart eftir fyrstu hönnun,“ segir hún. „En ef útlendingar koma hingað sjá þeir greinilegan mun á handunnu og steyptu. Þetta er líka svipað og munurinn á málverki og eftirprentun. En hér hefur mér ekki fundist eins mikið lagt upp úr þessum megin mun. En í dag eru bara örfáir gullsmiðir sem sinna handverkinu með þessum hætti,“ segir hún. „Við erum alla daga að smíða. En hönnuðir geta í dag tölvuteiknað gripi og látið steypa í fjölda eintaka erlendis.“ Hún hefur meðal annars gert gripi úr svörtum lábörðum steinum sem hún sækir á leynistað fyrir austan fjall. „Það var pabbi minn sem benti mér á þetta einu sinni,“ segir hún. „Hann kunni að lesa í sjóinn og sá að þarna væru góðir steinar fyrir mig.“

Ein af bestu vinkonum Dýrfinnu, Guðrún Sigurbjörnsdóttir, er þarna með forsetunum.

Vantar bara tvo forseta
Eitt af því sem vekur athygli í búðinni hjá Dýrfinnu eru málverk af nokkrum af forsetum Íslands. „Þau eru eftir Ernu Hafnes, listakonu hér á Akranesi,“ segir hún. „Ég fór á sýningu til hennar og hreifst af þessum verkum, þá keypti ég Vigdísi, hún er lík ættuð af Vestfjörðunum. En svo þurfti ég náttúrulega að kaupa Óla líka því hann er frá Ísafirði. Kristján Eldjárn er Svarfdælingur eins og Guðjón minn, sem sagði að það væri gaman að eiga myndina af sveitunga sínum svo við keyptum hann. Ég hafði svo samband við Ernu og spurði um Guðna. Þá var hann seldur, en ég gat fengið eftirprentun. Svo nú á ég bara eftir að ná í Ásgeir og Svein.“ Hún segir að það komi fyrir að fólk hafi samband og vilji koma á verkstæðið bara til að sjá málverkin, hún hafi gaman af því. Þegar hún er á staðnum og búðin er opin setur hún alltaf gamlan stól og skilti á stéttina fyrir utan. Þá er ljóst að það er opið í Merkigerðinu.

Frelsið framundan
Enn og aftur eru tímamót, Guðjón er kominn í heimilisstörfin og hún hyggst hætta með verslunina um áramótin en vinnustofan verður áfram til staðar. Þau eiga tvo syni sem eru frá fyrra sambandi Guðjóns, Brján og Hall. Þeir búa á höfuðborgarsvæðinu og þar eru fimm barnabörn, fjórir strákar og ein stelpa og önnur prinsessa á leiðinni. Það er ekki endilega á planinu hjá Dýrfinnu og Guðjóni að færa sig um set, þeim líður vel í húsinu sínu á Skaganum. „Við þurfum að hugsa þetta út frá því hvað er best fyrir okkur,“ segir hún. „Hér er rólegt og gott að vera og hér eigum við vini.“ Þau ætla að njóta frelsisins saman og eiga fleiri stundir með fjölskyldunni. „Það er einu sinni svo að það er voðalegt hjakk að vera bara í skartgripagerð, rétt hægt að fá ofan í sig og á,“ segir Dýrfinna. „Ég hef verið í sjálfstæðum atvinnurekstri í fjörutíu ár. Í því felst til dæmis að hafa alltaf verið í vinnunni á Þorláksmessu og fram eftir aðfangadegi í stað þess að njóta samveru með fjölskyldunni á aðventunni. Ég á mér samt ýmsa drauma í faginu og langar að gera stærri hluti; eitthvað sem ég vil skapa og finnst fallegt. Jafnvel þótt ég viti að það sé bara einn af þúsund sem kaupir slík verk. Það væri líka gaman að sýna á Vesturlandi og Vestfjörðum og jafnvel á Akureyri. Ég vona að ég fái tíma til þess, til að þakka fyrir að hafa fengið að vera á þessum stöðum.“

Að koma glöð heim
Í lok samtals horfir Dýrfinna aftur til æskuáranna á Hjallaveginum á Ísafirði og er þakklát. „Ég fékk svo gott atlæti í æsku og þakka fyrir það á hverjum degi,“ segir hún. „Þegar pabbi féll frá í haust var hans sárt saknað, hann var alltaf glaðlegur og skemmtilegur og var góður við alls konar fólk sem hann tók að sér. Ég á svo góðar minningar að heiman. En þegar maður fer svo þaðan hefur það þá kosti að maður kynnist mörgum í nýju samfélagi og þarf að hasla sér völl. En það er ekki rétt að vera með sektarkennd yfir að fara, fólk hefur gott af því að breyta um umhverfi.“ Hún segist hafa verið heppin í lífinu, ekki síst með lífsförunaut. „Það var guðslukka og alger happdrættisvinningur að hitta hann,“ segir hún. „Það sem skiptir máli í lífinu er að eiga góðan maka og fjölskyldu, peningar eru ekki allt. Ég væri ekki í þessu fagi ef ég ætlaði að verða rík. En Guðjón hefur bent mér á að ég hafi alltaf farið glöð í vinnuna og komið glöð heim, bara stundum þreytt. Það er ekki hægt að biðja um meira.“

gj/ Ljósm. aðsendar.

Dýrfinna og Guðjón í hjólaferð á Mallorca síðastliðið vor.

Einn af fjölmörgum skúlptúrum sem Dýrfinna hefur gert.

Dýrfinna og systkini hennar fóru ásamt mökum og börnum á EM hjá á stelpunum í knattspyrnu. Bróðurdóttir hennar er Guðrún Arnardóttir sem er í landsliðinu. „Þetta var æðisleg ferð,“ segir Dýrfinna. „Eitt af mínum áhugamálum er knattspyrna.“

Listin, lífið og þakklætið

Spjallað við Dýrfinnu Torfadóttur á Akranesi

Spjallað við Dýrfinnu Torfadóttur á Akranesi