Rætt við Pétur Bogason sem nýverið lét af störfum í Ólafsvík

Í daglegu lífi leiðir fólk ekki hugann að tilvist dauðans, hann er bara fjarlæg staðreynd. Áður fyrr var hann nær; þegar ástvinir dóu á heimilum og stóðu uppi inni í baðstofum. Í dag er hins vegar haft samband við útfararstjóra sem annast málin fyrir aðstandendur. Hann sækir og býr um látinn einstakling og aðstoðar við allan undirbúning jarðarfarar. Blaðamaður Skessuhorns ræddi við Pétur Jóhannes Bogason sem hafði slíkan starfa með höndum í rúm þrjátíu ár. Það var í Ólafsvík, þar sem Snæfellsjökul ber við loft og jörðin fær hlutdeild í himninum svo vitnað sé í Nóbelskáldið.

Átti að heita Jón
Aðfaranótt fimmtudagsins 4. mars árið 1943 var vélbáturinn Ársæll staddur nokkrar mílur út af Skaga þegar hann fékk á sig brotsjó og hvolfdi snögglega, með þeim afleiðingum að fjórir úr áhöfn drukknuðu. Einn þeirra hét Pétur Árni Sumarliðason og var frá Ólafsvík. Hann var 26 ára og skildi eftir sig eiginkonu og þrjár ungar dætur, sú yngsta fæddist nokkrum mánuðum eftir lát hans. Það var Sigríður Jónsdóttir frá Ytri Höfða í Stykkishólmi sem var móðir dætranna þriggja og var nú orðin ekkja. Á þessum tímum var ekki um marga góða kosti að ræða fyrir einstæðar mæður með barnahóp. Félagsleg aðstoð var engin. Elsta dóttirin fór til ömmu sinnar og afa í Stykkishólmi og Sigríður hélt áfram heimili fyrir hinar tvær ásamt því að vinna eins og hægt var til að framfleyta þeim. Nokkrum árum síðar kynntist hún öðrum manni, Boga Guðmundssyni og þau eignuðust fimm börn saman. Elstur var sonur sem kom í heiminn á annan í jólum árið 1949 og átti að heita Jón Jóhannes eftir móðurafa sínum. En Pétur heitinn Sumarliðason vitjaði nafns á skírnardeginum sjálfum og drengurinn fékk nafnið Pétur Jóhannes.

Fimmtán ára með ábyrgð
Það er umræddur Pétur sem þetta viðtal snýst um. Hann er nú nýfluttur á Akranes, en fæddist í Reykjavík og bjó í Ólafsvík frá sextán ára aldri. „Ég fór til Ólafsvíkur á eina vertíð árið 1966,“ segir Pétur. „En svo urðu þær um þrjátíu talsins.“ Örlögin höfðu gripið í taumana hjá fjölskyldu hans og Bogi faðir hans lést árið 1964 frá barnahópnum stóra. Þá var Pétur fimmtán ára gamall. „Það var erfitt ástand heima eftir þetta og fullt hús af börnum,“ segir hann. „Svo það þýddi ekkert annað en að hætta í skóla og fara að hjálpa til. Við höfðum búið í Árbæjarhverfinu gamla, en svo þegar ég var 10-11 ára var ég sendur í Miðbæjarskólann og þaðan í Gagnfræðaskóla Austurbæjar. En ég kláraði hann ekki; það þurfti að leggja hönd á plóg heima við. Svo ég fór bara að vinna á eyrinni í Reykjavík. En mig langaði alltaf til að prófa sjóinn.“

Matthildur SH 67 var annar báturinn sem Pétur var á.

Örlagavaldurinn Guðni
Þegar Pétur var á sautjánda árinu kom Guðni Sumarliðason eitt sinn í heimsókn. Hann var bróðir Péturs heitins og var sjómaður í Ólafsvík. Pétur yngri tók þá á sig rögg og spurði hvort Guðni vissi um laust skipsrúm fyrir vestan. „Pabbi var sjómaður alla tíð og móðurbræður mínir líka,“ segir hann. „Guðni gat útvegað mér pláss á 70 tonna eikarbáti. Ég varð aldrei sjóveikur og það var mikið fjör á sjónum og á vertíðunum. En þetta var hálfgerð hlandkolla og maður var oft blautur. Ég kom náttúrulega beint af malbikinu í þetta líf, en lærði þarna að vera sjómaður. Maður hugsaði ekkert um það hvort þetta væri erfitt, til að mynda að vaka heilu sólarhringana.“ Guðni var sjálfur kokkur á bátnum og það munaði talsverðu fyrir Pétur að þekkja þar einhvern. „Svo fór ég á ball í gamla félagsheimilinu í Ólafsvík og náði mér í konu,“ segir hann. Þar kynntist hann verðandi konu sinni Kristjönu Huldudóttur. Þau eiga þrjú börn sem fæddust árið 1966, 1969 og 1974 og ólust upp í Ólafsvík. Svo Guðni Sumarliðason var örlagavaldur í lífi Péturs þegar hann útvegaði honum skipsplássið. Og Guðni átti eftir að leika annað stórt hlutverk í lífi hans.

Fiskurinn flæddi
Eftir að hafa verið í eitt ár á eikarbátnum fór Pétur á annan bát sem var að hans sögn fallegra skip. En lúkarinn var lítill. „Við vorum ellefu á og það var einn vaskur til að þvo sér og ekki hægt að þurrka gallana sína. Maður fór í þetta frosið á morgnana,“ segir hann og hlær. Nokkru síðar réði hann sig á Matthildi SH 67 og var þar í ein fimmtán ár. Matthildur var rúmlega hundrað tonn, fallegt skip sem Pétur á málverk af. „Mér var gefin þessi mynd sem er eftir Gylfa Ægisson,“ segir hann. „Við sigldum margar ferðir á þessu til Englands og Kristjana kom meira að segja einu sinni með; sagðist hafa verið svo hrædd um mig að hún yrði að fara eina ferð. Það gat verið svo mikið af fiski að hann flæddi yfir dekkið. En þetta var rosalega góður bátur.“

Guðni og kirkjan
Guðni Sumarliðason var fæddur árið 1925 og lést árið 2005. Hann gegndi ekki bara starfi sjómanns í Ólafsvík á sínum tíma, hann var líka meðhjálpari í Ólafsvíkurkirkju og var mikill trúmaður. Með árunum fór Pétur að aðstoða hann í kirkjunni. „Svo þegar hann varð gamall og veikur hafði hann samband við mig og sagði: „Pétur, kirkjan má ekki verða meðhjálparalaus.“ Ég sagði bara að við myndum þá redda því, en hugsaði með mér að ég myndi nú bara vera meðhjálpari þar til Guðni væri allur. En ég varð svo þarna nokkuð mikið lengur en það,“ segir Pétur. „Ég byrjaði að starfa í kirkjunni um 1980. Svo þegar ég fór að taka trú mína alvarlega, fann ég mig þar. Það var breyting í hugsun minni. Ég hef aldrei notað orðið frelsaður, en nota frekar það orðalag að ég hafi farið að taka trú mína alvarlega. Þá fór ég að starfa meira í kirkjunni.“ Guðni kenndi honum á starfið og fór vel yfir smáatriðin. „Til að mynda lagði hann áherslu á að sýna fólki alltaf virðingu, hvort sem það væri lífs eða liðið. Þetta á til að mynda við þegar þess er gætt að snúa kistu rétt við innkomu og útgöngu úr kirkju. Fæturnir fara á undan inn í kirkjuna og eins inn í himnaríki eftir athöfn. Það þarf að sýna virðingu í öllu.“

Þakklætisgjöf frá Hafnarstjórn Snæfellsbæjar.

Kominn tími til heimfarar
Pétur var fastráðinn við kirkjuna árið 1993 en hafði áður verið í hlutastarfi. Um tíma var hann orðinn leiður á sjómennskunni og þau hjónin prufuðu að flytja til Reykjavíkur þar sem þau bjuggu í þrjú ár. „Við höfðum byggt stórt og mikið hús í Ólafsvík um 1980,“ segir hann. „En þegar loks var búið að fullklára það voru börnin öll komin suður í skóla. Svo árið 1990 ákváðum við að breyta til. Við seldum húsið og tókum gamla íbúð upp í til að eiga einhvern samastað. Svo gerðist ég húsvörður í stórri blokk í Asparfelli í Breiðholti. Ég er nú fæddur og uppalinn í Reykjavík og móðir mín heitin bjó þar. En þegar ég var farinn að fara upp á þak á blokkinni á góðviðrisdögum til að horfa á jökulinn, þá vissi ég að það var kominn tími til að fara heim aftur.“

Jákvæðni eina ráðið
Svo Kristjana og Pétur fluttu aftur heim til Ólafsvíkur. „Ég sótti fljótlega um starf sem verkstjóri hjá Snæfellsbæ sem þá var nýstofnaður,“ segir Pétur. „Ég fékk starfið og ætlaði þá bara að hætta hjá kirkjunni og sinna því. En þá kom Kristinn bæjarstjóri og sagði: „Það þýðir ekkert, það verður einhver að sinna þessari samfélagsskyldu. Þú tekur bara þann tíma sem þú þarft í kirkjumálin. Svo var ég í þeim í þrjátíu ár og hafði eiginlega verið með annan fótinn þar síðan um 1978. En ég var fastráðinn alveg frá árinu 1993.“ Pétur var einnig formaður sóknarnefndar og útfararstjóri þó svo að þeim rekstrarþætti væri haldið aðskildum frá öðrum kirkjulegum verkefnum eins og gengur. Hann nefnir mann sem hjálpaði honum mikið gegnum tíðina við vandasöm störf í útfararþjónustunni, Sævar Þórjónsson. „Hans aðstoð var mikils virði gegnum þetta allt saman.“ Blaðamaður spyr hvort starfið hafi ekki einmitt oft verið erfitt og því neitar hann ekki. „Ég kappkostaði hins vegar að snúa hlutunum sem mest upp í jákvæðni og hef til að mynda sagt frá því að ef það sást til okkar Sævars beggja saman í bíl hafi menn farið að krossa sig! Það þýðir ekki að takast á við svona lagað með hausinn ofan í bringu, Guð gaf mér líka eitthvað sem gerði mér kleift að halda áfram.“

Fór öðruvísi en ætlað var
Því fylgdi mikil binding að vera eini fastráðni starfsmaður kirkjunnar. „Maður gat ekki farið neitt og það var viðbúið að ef maður gerði það þá dó einhver,“ segir Pétur. „Í desember árið 2019 fórum við öll fjölskyldan til Spánar í tilefni af sjötugsafmælinu mínu. Við kvöddum mágkonu konunnar minnar áður en við fórum, en hún var þá lasin. Svo fréttum við látið hennar um leið og við komum til Spánar. Það var erfitt að komast ekki einu sinni við jarðarförina. En svona getur verið stutt milli lífs og dauða.“ Þessi ferð fór reyndar á margan hátt öðruvísi en ætlað var. Þau höfðu hugsað sér að vera úti fram í apríl, en í millitíð barst Covid um heiminn. Þótt þau sýktust ekki urðu þau að framlengja dvölina fram í júlímánuð og enduðu því á að dvelja á Spáni í sjö mánuði.

Pétur við fallegt málverk sem honum var gefið að skilnaði frá sóknarnefndinni við starfslok.

Stríðsástand á Spáni
Pétur segir að það hafi verið skelfileg lífsreynsla að vera á Spáni á þessum tíma. Þau hafi ekkert getað farið því allt svæðið var lokað. „Ég mátti fara með dóttur minni í búð einu sinni í viku,“ segir hann. „En ég mátti ekki sitja fyrir aftan hana í bílnum heldur bara við hliðina á henni. Svo vorum við auðvitað bæði með hanska og grímu. Þegar við komum að kjörbúðinni var þar lögreglulið sem bæði skannaði mann og úðaði og það fór bara einn inn í verslunina í einu, þarna var stríðsástand. Ég sat stundum á svölunum og horfði á tómar göturnar. Svo ég hugsaði bara; hvenær koma skriðdrekarnir! Það var hins vegar mjög gott upplýsingastreymi til okkar. Eitt sinn kom tilkynning um að fólk sem væri á aldrinum 60-70 ára mætti fara út milli kl. 6 og 8 á morgnana til að fara í gönguferðir. Eins og maður hefði nennt að vakna til þess,“ segir hann og hlær. „Einn daginn heyrði maður svo að börn mættu fara út milli kl. 10 og 12 á laugardögum. Þá fylltust göturnar allt í einu af lífi. Þetta var allt mun strangara en hér heima.“

Ef síminn hringdi
Sá þáttur í starfi Péturs sem tók hvað mest á hann var ef andlát bar að sem hann þurfti að sinna. Ef síminn hringdi vissi hann heldur aldrei hvort um væri að ræða einhvern sem hann þekkti. „Ég hafði það fyrir venju að senda engan frá mér nema skoða hann fyrst og búa um hann,“ segir hann. „Og aðstæður voru alls konar. Tvisvar þurfti ég að taka á móti fólki sem hafði hrapað í Kirkjufellinu. Svo kom fyrir að sækja þurfti sjórekið fólk. Ekki var neina áfallahjálp að fá, en ég man þó eftir að hafa tvisvar tekið þátt í samtali við prest vegna alvarlegra atburða. Ég hafði líka verið starfandi sem lögreglumaður í Ólafsvík um tíma og það gat líka tekið á. Oft hugsaði ég um það hvað það væri gott ef til staðar væri áfallateymi til að grípa fólk. Kannski varð þetta allt til þess að fyrir nokkrum árum tóku að sækja á mig hugsanir um að þetta væri orðið of þrúgandi. Mér fannst að ég þyrfti að brjóta mig út úr aðstæðunum. Það er nefnilega þannig að þetta er ekkert venjulegt starf þar sem maður sópar gólf og fer svo heim. Þú verður að vera með hjarta fyrir kirkjunni þinni og ert alltaf með hugann við þetta, á öllum tímum sólarhrings.“

Kristjana og Pétur með tvíbura, barnabörn sín, árið 1999.

Gott að vera á Akranesi
Eins og fram hefur komið fluttu Kristjana og Pétur fyrir stuttu til Akraness þar sem þeim líður vel og njóta efri áranna. Tvö barna þeirra eru búsett í bænum og þeim finnst gott að vera nálægt góðri læknisþjónustu því þau hafa bæði orðið fyrir því að fá krabbamein og þurft að fara í aðgerðir og meðferðir vegna þess. En svo var það staðreynd að Pétur var orðinn afar þreyttur í starfi sínu í Ólafsvík. „Á seinni árum vildi ég kannski ekki viðurkenna að ég væri orðinn hundleiður á þessu,“ segir hann. „En ég fann að ég þurfti á breytingu að halda. Ég var farinn að sjá um allar jarðarfarir, kistulagningar og allt sem tilheyrði og sinnti jafnvel starfinu betur en fjölskyldunni. Ég vildi svo sem aldrei kalla mig útfararstjóra, ég var bara að hjálpa til. Svo fannst mér ég of oft vera að jarðsetja vini mína, þetta er svo fámennt og gott samfélag. En verkefnin voru mörg, allt frá því að sjá um viðhald á kirkjunni og upp í að safna fé til að kaupa líkbíla eða hafa líkhús á staðnum.“

Ekkert fyllir skarðið
Á seinni árunum fór Pétur að leita sér að fagtengdum námskeiðum til að styrkja sig í starfi. „Svo hlustaði ég á menn sem voru að tala um þessa hluti og af þeim lærði ég líka,“ segir hann. „Það er svo erfitt að vita hvað maður á að segja við fólk sem lendir í áföllum og það var eins og ég fengi sjálfur einhvers konar áfall í hvert sinn. Það reyndi til að mynda mikið á mig þegar vinnufélagi minn til margra ára missti konuna sína og ég var kallaður til. Það er líka þannig að þegar einn úr hópnum deyr myndast tómarúm sem verður aldrei fyllt, það kemur aldrei neinn nákvæmlega í staðinn fyrir þann sem fór. En ég held að Guð hafi gefið mér einhvers konar eiginleika til að komast í gegnum þetta. Það var eins og ég myndi stundum ekki eftir jarðarförunum þegar þær voru frá, tíminn leið einhvern veginn áfram. En það er Guð sem gefur okkur góða daga. Ég átti tiltölulega gott með að jafna mig; fór heim og ræddi við konuna mína og leið betur.“

Sjö prestar og ómissandi fólk
Það hljóta að vera mikil viðbrigði að vera ekki lengur bundinn jafn ábyrgðarmiklu starfi og Pétur sinnti í Ólafsvík lungann úr starfsævi sinni. „Æ, já það var nauðsynlegt að losna núna,“ segir hann. „En Guð gaf mér styrk. Maður verður að hafa trú og von og ég hefði aldrei komist í gegnum þetta einn.“ Á starfstíma sínum vann Pétur með sjö prestum alls. Hann segist hafa lært margt í sínu starfi, ekki síst af samskiptum við fólk á erfiðum tímum. „Það er alltaf eitthvað sem hver og einn skilur eftir,“ segir hann. „Mér finnst mjög dýrmætt að fjallað sé um kirkjustarf og ég sakna sérstakrar fræðslu um kristnina í skólum landsins. Guð er sá sami fyrir öllum og flestir enda að lokum inni á kirkjugólfi. Það hafa verið nokkrar jarðarfarir fyrir vestan eftir að ég flutti og ég get enn gefið ráð ef þörf er á. En ég gat alveg hætt og farið. Kirkjugarðurinn er jú fullur af fólki sem hélt að það væri ómissandi,“ segir Pétur Bogason að lokum.

gj/ Ljósm. gj og úr einkasafni

Rastað í sér ramma:

„Þá munum við glata sjálfstæði þjóðarinnar“

Árið 1989 var blaðamaður frá Sjómannablaðinu Víkingi á ferð í Ólafsvík og ræddi við þrjá sjómenn um Guð. Einn þeirra var Guðni Sumarliðason, sem sagði þetta:

„Mér finnst það nú svo sorglegt, að það er eins og allar þær gjafir Guðs, sem við höfum fengið í veraldlegum gæðum, að einmitt þær dragi okkur frá honum. Þetta get ég sagt eftir að hafa stundað sjó allt frá árinu 1937. Og við höfum stundað gegndarlausa rányrkju alla tíð. Þegar ég var ungur, þá gekk mikill fiskur hér á grunnslóð. Núna er þetta eyðimörk. …Ég stunda sjó á trillu yfir sumarið. Það er til að geta sinnt andlegu málunum, þeim má ekki gleyma. …Það eru togveiðarfærin sem eru mesti skaðvaldurinn. Ef við getum ekki lært að lifa í sátt við náttúruna og Guð, þá munum við glata sjálfstæði þjóðarinnar. Það er öruggt og þessu megum við aldrei gleyma.“

Guðni Sumarliðason var fæddur árið 1925. Árni Helgason skrifar svo um hann í minningargrein árið 2005: „Guðni Sumarliðason var einlægari og fórnfúsari maður en flestir aðrir sem ég hef hitt um dagana.“

Kristjana og Pétur fagna brúðkaupsafmæli. „Fyrir nokkrum árum,“ segir Pétur.

Pétur að lesa upp í ferð kirkjukórsins til Færeyja.

Upp á þak til að sjá jökulinn

Rætt við Pétur Bogason sem nýverið lét af störfum í Ólafsvík

Rætt við Pétur Bogason sem nýverið lét af störfum í Ólafsvík