Rætt við unga og áhugasama bændur sem tekið hafa við búskap á Staðarhrauni

Fyrir um það bil tveimur árum urðu eigendaskipti á bænum Staðarhrauni í Hraunhreppi á Mýrum og ungt par tók þar við búskap. Stór verkefni bíða að kaupunum loknum. Þau langar til að byggja upp húsakost og bæta við þann góða bústofn sem fyrir er svo býlið geti sem best borið sig. Lánaumhverfið á Íslandi er vissulega erfitt, en umræða og skilningur á því að tryggja fæðuöryggi í landinu er að aukast, vonandi með tilheyrandi úrbótum. Staðarhraun er myndarjörð og fornt býli sem að fornu var nefnt Staður undir hrauni. Þar er kirkja og þar var prestssetur til ársins 1970. Blaðamaður Skessuhorns gerði sér ferð þangað fyrir nokkru og tók nýju ábúendurna tali, þau Guðdísi Jónsdóttur og Jakob Arnar Eyjólfsson.

Heimahagar
Svo hagar til að Jakob er þarna nánast á heimaslóð; hann er frá Mýrdal í Kolbeinsstaðahreppi, og er dóttursonur fyrri eigenda, þeirra Jónu Jónsdóttur og Guðbrands Guðbrandssonar. Í æsku dvaldi hann því oft á Staðarhrauni og á þaðan góðar minningar. Guðdís á hins vegar rætur austur á Fljótsdalshéraði en hefur búið á Vesturlandi frá fimm ára aldri og gekk sem barn í Grunnskólann í Borgarnesi og í Heiðarskóla sunnan Skarðsheiðar. Svo hún hlýtur að vera ekta Vestlendingur. „En ég er bara aðflutt,“ segir hún og hlær. „En það má þó deila um það því foreldrar mínir fluttu hingað þegar mamma fór í nám við Samvinnuháskólann á Bifröst fyrir rúmlega þrjátíu árum.“

Alltaf austur
Guðdís átti sem barn heima á Refshöfða á Jökuldal. „En ég var samt ekki alin upp við búskap þótt ég hafi alla tíð átt heima í dreifbýli,“ segir hún. „Foreldrar mínir eru Ingunn Stefánsdóttir og Jón Helgason og þau unnu bæði utan heimilis. En þegar sauðburður hófst á vorin fór ég austur í Jökulsárhlíð til ömmu minnar og afa og þar fékk ég smjörþefinn af búskap. Ég var hér meðan á skólanum stóð um veturinn en fór svo strax austur.“ Foreldrar Guðdísar skildu og síðar hóf móðir hennar sambúð með manni úr Borgarnesi, Guðmundi Ólafssyni. „Þau bjuggu í Borgarnesi um tíma,“ segir hún. „En fljótlega fékk Guðmundur starf sem rekstrarstjóri byggðasamlags um rekstur Heiðarskóla og þá fluttum við þangað.“ Seinna fluttu þau svo að Lambhaga í sömu sveit. „Svo fyrir mig er þar líka heima,“ segir Guðdís. Fjölskyldur þeirra beggja eru nokkuð flóknar. Jakob bjó aldrei hjá blóðföður sínum Eyjólfi Gíslasyni, en hitti hann meira í heimsóknum og á hálfsystkini sem hann heldur sambandi við. En móðir hans og stjúpfaðir; Áslaug Guðbrandsdóttir og Gísli Þórðarson búa í Mýrdal, og þangað segir hann stutt að fara. Svo sé indælt að eiga annað ömmu- og afasett í Lambhaga. Þau séu því vel sett með aðstoð með börnin sín tvö, Arndísi sem er átta ára og Ara fimm ára. „Já, það er annað en þegar ég var lítil,“ segir Guðdís. „Þá þurfti að keyra í 8-9 tíma til að komast til ömmu og afa fyrir austan. Það kemur sér afar vel að hafa alla svona nálægt sér hérna, því hjálp ættingja við smalamennskur og slíkt er svo mikilvæg, ekki síst fyrir kúabændur sem geta ekki hætt að mjólka á meðan.“

Annað heimili á Staðarhrauni
Jakob er sem sagt fæddur og uppalinn í Mýrdal, en var alltaf mikið á heimili afa síns og ömmu á Staðarhrauni. „Foreldrar mínir unnu mikið utan heimilis svo sem í sláturhúsinu og á fleiri stöðum. Þá vorum við bróðir minn á meðan hjá afa og ömmu,“ segir hann. „Við vorum nánast hluti af þeim stóra systkinahópi sem hér var og yngsti sonurinn á Staðarhrauni er ekki mikið eldri en ég, það munar bara tveimur árum. Þetta var fyrir mig alveg annað heimili.“

Bærinn á Staðarhrauni. Ef vel er að gáð má sjá tíkina Unu í hlaðvarpanum.

Upplifðu gilið í ró
Svo fór að Guðdís og Jakob fóru bæði í búfræðinám á Hvanneyri þar sem þau kynntust. „Það var svo gott að vera þarna,“ segir Guðdís. „Í heild var þetta svo góður hópur, bæði búfræðinema og háskólanema, alveg eins og ein stór fjölskylda. Nemendur skólans koma líka alls staðar að svo nú þekkir maður fólk svo víða sem er frábært.“ Búfræðin á Hvanneyri er tveggja ára nám og er tekin að hluta til í starfsnámi. Guðdís fór til dvalar í Klausturseli í Jökuldal þar sem var sauðfjárbúskapur. Jakob fór hins vegar norður á Hofsá í Svarfaðardal þar sem var kúabúskapur, en líka um hundrað fjár. Aðspurð segja þau að sauðfjárbúskapur sé enn við lýði á báðum þessum bæjum í dag. Í Klausturseli sé hins vegar ferðaþjónusta að einhverju leyti aukabúgrein, því fara þarf um túnveginn að Stuðlagili sem er mikið aðdráttarafl fyrir ferðamenn. Þau segjast hafa verið svo lánsöm að hafa getað heimsótt svæðið áður en það varð svona þekkt og þar af leiðandi mannmargt.

Sameiginlega lífið
Vorið 2013 útskrifuðust Guðdís og Jakob sem búfræðingar frá Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri og voru þá orðin par. Að námi loknu bjuggu þau fyrst um sinn áfram á staðnum og Guðdís skráði sig í háskólanám í umhverfis- og náttúrufræði með áherslu á sagnfræði. Jakob fór hins vegar að vinna hjá Borgarverki. „Ég hafði unnið þar talsvert áður,“ segir hann. „Byrjaði þar 17 ára gamall. Það hefur komið sér vel að þekkja tæki og tól og líka einstaklinga sem eiga slík verkfæri.“ Þessu næst réðu þau sig sem bústjóra á bæ á Suðurlandi og voru þar í eitt ár. „Þar komst ég í fyrsta sinn í tæri við almennilegan kúabúskap,“ segir Guðdís. „Þarna voru 60-70 kýr og um 150 kindur,“ bætir Jakob við. „Við sáum ekki beinlínis um reksturinn en önnuðumst búið alfarið.“

Ekki hugmynd
Í tengslum við þetta spyr blaðamaður hvort þau hafi á þessum tímapunkti verið búin að komast að raun um að þau hefðu áhuga á búskap. „Nei, við höfðum ekki hugmynd um það!“ svara þau bæði brosandi. Jakob bætir því við að jú, hann hefði svo sem alltaf vitað að hann hefði gaman af búskap. „En það hafði bara ekki gefist tækifæri til slíkra hugleiðinga.“ En þarna gátu þau sannarlega reynt sig við bústörfin fyrir alvöru og fengu smjörþefinn af því hvort þetta ætti við þau. Þetta var mikil vinna og þau voru með barnunga dóttur og höfðu ekkert bakland á svæðinu þar sem þau voru fjarri fjölskyldum sínum. Svo þetta tók vissulega á segja þau. „En ljósi punkturinn var að við kynntumst fullt af fólki og það var gaman að prufa búskapinn og að búa í annarri sveit.“

Fjölskyldan á góðri stund. Um myndatöku sá Elísabet Ýr Bjarnadóttir.

Framtíðin að mótast
Þegar dvölinni á Suðurlandinu lauk bjuggu þau aftur um tíma á Hvanneyri, en keyptu sér í framhaldinu húseign í Borgarnesi. „Ég kláraði námið mitt, ég hafði átt sagnfræðiþáttinn eftir,“ segir Guðdís. „Hann var unninn í samvinnu við Háskóla Íslands. Anna Guðrún Þórhallsdóttir kennarinn minn aðstoðaði mig og það gerði það að verkum að ég náði að sinna hluta af sagnfræðináminu á meðan ég var á Suðurlandi. Svo skrifaði ég BS ritgerðina á Hvanneyri og byrjaði svo að vinna sem ritari í Grunnskólanum í Borgarnesi.“ Jakob var aftur hjá Borgarverki. Lífið gekk sinn vanagang um sinn, en þau veltu samt fyrir sér framtíðarplönunum.

Örlög ráða
Örlögin tóku því næst í taumana því í lok sumarsins 2020 lést Jóna amma Jakobs eftir skammvinn veikindi. Guðbrandur sinnti búskapnum áfram fyrst um sinn með aðstoð Jóns sonar síns, en hafði gjarnan á orði að gaman væri ef Jakob gæti einhvern tíma tekið við jörðinni. Þau orð voru gott veganesti inn í tímabilið sem á eftir fór og þau Guðdís ákváðu að láta á þetta reyna. „Fljótlega eftir að amma dó kom ég hingað og var með feðgunum sem voru búnir að vera einir í haustönnunum,“ segir Jakob. „Svo fór það svo að við seldum húsið okkar í Borgarnesi og fluttum hingað vorið 2021. Þetta gerðist eiginlega frekar hratt og afi og Jón fluttu í Borgarnes þar sem talsverður hluti fjölskyldunnar býr núna.“

Að búa í sveit
Blaðamaður spyr hvort þau hafi bæði verið til í þessa miklu breytingu. Guðdís svarar því til að það hafi komið sér vel að hún hafi alltaf búið í dreifbýli og þekki því hvernig það er að búa í sveit og þurfa að sækja alla þjónustu um langan veg. „Það er vissulega galli,“ segir hún. „En af því ég þekkti þetta vissi ég líka alveg hvað ég var að fara út í.“ Staðarhraun er fyrsti bærinn á leið skólabílsins á morgnana og Arndís dóttir þeirra er sótt klukkan korter yfir sjö í skóla í Borgarnesi og kemur heim um þrjúleytið á daginn. En svo vill svo skemmtilega til að hún á góða vinkonu nálægt; það er hún Emma sem á heima á nágrannabænum Mel. Svo það er stutt að fara fyrir þær til leikja. „Svo er Þórey náskyld mér, Þorkell pabbi hennar er bróðir afa Guðbrands,“ segir Jakob. „Svo stelpurnar eru bæði frænkur og vinkonur í senn.“

Bústofn með persónuleika
Eins og fram kom áður telur bústofninn á Staðarhrauni 350 fjár og 15 mjólkandi kýr. En eru þetta ennþá einstaklingar í huga eigenda sinna? Þessu svara þau bæði játandi. „Það þarf að vera ansi stór bústofn til að það hætti,“ segir Guðdís. „Það er líka svo gaman að vita til þess að þegar við tókum við hér var hver einasta kind með nafni og saga á bak við hvert nafn og hvern grip. Við erum að reyna að fylgja því eftir og muna sögurnar. Okkur langar að viðhalda þessari hefð og nefna allt. Fyrst þegar við tókum við og okkur voru sögð nöfnin gátum við ekki nægilega sett þau á minnið. En núna, þegar maður er búinn að taka tvo sauðburði og smalamennskur þá er þetta að festast.“ Þau koma að góðum arfi hvað þetta varðar. Þegar þau sögðu Guðbrandi frá því að vissar kindur hefðu komið seint af fjalli að hausti og verið óþekkar, þá kannaðist hann við að einmitt þessar hefðu átt þetta til! Þess má geta að þegar hrútasýning var haldin á bænum Lækjarbug um miðjan október unnu Guðdís og Jakob viðurkenningarskjöldinn Mýrahrútinn fyrir fallegan svartan lambhrút, svo búfjárhaldið fer vel af stað.

Hraunið stoppaði
Staðarhraunskirkja var byggð árið 1889. Hún er í eigu Þjóðkirkjunnar og stendur í grennd við bæinn. Guðdís og Jakob styðja hvort með sínum hætti við safnaðarstarfið; hún er formaður sóknarnefndar og hann annast kirkjukaffið. Bæjarstæðið er á margan hátt sérstakt, bærinn sjálfur stendur undir myndarlegum grónum hraunvegg og frá bæjarhúsum er fagurt útsýni alla leið vestur að Snæfellsjökli. Góður maður sagði við þau í stríðni að það hafi nú verið meiri heppnin að hraunið skyldi hafa stoppað við húsið! Þó sagan sé góð og minni á Skaftáreldana og sr. Jón Steingrímsson er þó réttara að hafa í huga að íbúðarhúsið er byggt á 8. áratug síðustu aldar, en hraunið rann fyrir þúsundum ára.

Gamalt fjós
Hvað útihús varðar þá eru fjárhúsin á Staðarhrauni sambyggð við fjósið. Það hafa þau þegar stækkað um þrjá bása og fjölgað kúnum samsvarandi. Kindunum var fækkað eitthvað á móti. En fjósið er gamalt og þarfnast breytinga. „Það er kominn tími á uppfærslu og sú fjárfesting þarf að koma eins fljótt og hægt er,“ segir Jakob. „Við erum reyndar búin að kaupa notaðan mjaltaþjón til framtíðarnota og getum uppfært hann síðar. Það er góður kúastofn hérna. Afi sagði þær vera kýrnar hennar ömmu. Hann hafði meiri áhuga á kindunum.“ Það er búið að teikna breytingarnar á fjósinu og þær þurfa að geta átt sér stað tiltölulega fljótt svo fjárfestingin fari að skila sér til baka.

Mikil náttúrufegurð er í nágrenni bæjarins, hér er falleg haustmynd.

Ungir bændur og lánakjörin
Guðdís og Jakob eru í hópi ungra bænda sem hafa undanfarið vakið athygli á erfiðum lánakjörum í landbúnaði. „Þetta er ekki kræsilegt núna, við tókum náttúrulega stórt lán til að kaupa jörðina,“ segir Jakob. Þau taka undir allt sem fram hefur komið af hálfu ungs fólks í landbúnaði og segja að það sé ánægjulegt hvað það hafi skapast mikil umræða um þetta í samfélaginu. Fæðuöryggi sé eitt og sér gríðarlega mikilvægt, en svo sé íslensk landbúnaðarvara allt öðruvísi vara. „En það má ekki fara svo að fólk hætti og gefist upp án lausna, því það tekur tíma að byggja upp aftur,“ segir Jakob. „Maður dreifir ekki bara fólki út um allt og ætlar því að byrja að búa, það er ekki svo einfalt.“

Hlusta á ungt fólk
Guðdís og Jakob segja mikilvægt að hlustað verði á raddir ungra bænda um lánakjörin, en eins og kunnugt er boðuðu Samtök ungra bænda til baráttufundar vegna þessa í haust. Umfjöllunarefnið var rekstrarumhverfi landbúnaðar á Íslandi, sem samtökin segja kominn að fótum fram. Aðgerðir séu aðkallandi því bændastéttin framleiði mat fyrir þjóðina. „Ef það væri skilningur og ívilnun á lánakjörum kæmi til erum við bjartsýn, en eitthvað þarf augljóslega að breytast,“ segja viðmælendur Skessuhorns. Eins og staðan er núna sjá þau fram á að þurfa að vinna með búinu og það sé ekki góð staða. „Ég hef núna verið í um þrjá mánuði heima,“ segir Guðdís. „Og það vantar þá upphæð sem ég fékk áður á vinnumarkaði. Það er ekki eins og við viljum fá nema hófleg laun fyrir vinnuna á búinu. En svo langar mann líka til að safna fyrir einhverju til að bæta búið. En það dugir ekki einu sinni lengur að bara annað okkar sé við búskapinn sem er slæm þróun.“ Jakob tekur undir þetta og segir að það sé heldur ekkert gaman til lengdar að hokra einn á vinnustað, það sé miklu skemmtilegra að geta verið að bardúsa í einhverju saman og koma fleiru í verk.

Framtíðarmöguleikar
Jörðin Staðarhraun er um þúsund hektarar að stærð og er á margan hátt hentug landbúnaðarjörð. Ræktað land er stórt; vænleg tún sem hægt er að stækka og nóg vatn því fullt af lækjum koma undan hraunjaðrinum. Guðdís og Jakob segja að heyfengurinn í ár hefði að vísu mátt vera meiri, en spretta tafðist vegna kuldans í vor og mikilla þurrka í sumar. „En við áttum dálitlar fyrningar svo þetta blessast,“ segja þau. Verið er að laga íbúðarhúsið og það hefur þegar tekið miklum breytingum að innan. Það er gott til þess að vita að ungt og duglegt fólk taki að sér góðar ræktunarjarðir svo þar sé áfram hægt að framleiða fæðu handa okkur hinum.

Í lok heimsóknar stígum við út á svalir hússins og horfum yfir landið í vetrarblíðunni. Fram undan blasa við tún og kjarrlendi og fjærst rís Snæfellsjökull með snjókrónu sína. Það hljóta að vera mikil lífsgæði að búa á slíkum stað.

gj/ Ljósm. gj og úr einkasafni

Mikil og fögur fjallasýn er á Staðarhrauni.

Atorkubændur á Stað undir hrauni