Ítarleg umfjöllun Jóns Viðars um hrútasýningar á sjö stöðum á Vesturlandi

Inngangur

Íslenskir bændur eiga sér meiri og lengri hefð í sýningahaldi á sauðfé en margar þjóðir. Um áratugi á síðustu öld voru slíkar sýningar lögbundnar, varið til þeirra fé bæði frá sveitarfélögum og ríkinu. Lögin kváðu á um framkvæmd sýninganna í smáatriðum.

Stórar bækur komu þá út árlega sem birtu langar skýrslur um margskonar sýningagripi með upplýsingum um margskonar líkamsmál þeirra og einnig þunga. Nú er mér bönnuð birting stuttra frásagna um þær hjá Bændablaðinu. Ritstjórinn situr aðeins og brýtur stjórnarskrá með áðurnefndu banni án þess að lögregla hafi nokkur afskipti. Situr ritstjórinn sennilega og skrifar draugasögur frá upphafi síðustu aldar sem hafa verið fyrirferðamiklar hjá þessum snepli sem segist vera málgagn bænda.

Vinur minn, Magnús ritstjóri, tók hins vegar vel tilboði mínu um smá pistil um glæsilegar sýningar fjárbænda víða vestanlands, sem sannanlega eiga slíka umfjöllun skilið. Enda veit hann sennilega að nokkur fjöldi lesenda hefur áhuga á slíku lesefni. Vonandi verður pistilinn skreyttur myndum einhverra glæsigripa. Bið bændur líka að taka eftir að Bændablaðið, sem ég veit að var hleypt af stokkunum sem málgagni þeirra, vill reyna að forða þeim frá slíku efni.

Formálanum er lokið og snúum okkur að glæsilegu sauðfé vestanlands haustið 2023. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi að geta sótt sjö yfirlitssýningar lambhrúta á svæðinu. Vegna hás aldurs og fyrri starfa nýt ég einnig þess að hafa samanburð við eldri sýningar lambhrúta á þessum sömu svæðum. Auk þess hef ég séð urmul lambhrúta á öðrum svæðum landsins í haust. Þess vegna tel ég mig hæfan til að segja nokkur orð um þessa gripi. Ég vil þess vegna byrja á að fullyrða að aldrei hefur verið áður að finna viðlíka úrval glæsigripa um allt land. Ég veit út frá samtölum við glögga bændur og ráðunauta á þeim svæðum þar sem ég hef ekki sjálfur séð lömb er ástandið jafnvel enn stórkostlegra en því sem ég lýsi hér á eftir.

Áður en ég byrja að ræða einstakar sýningar ætla ég að nefna eitt atriði. Það vakti furðu mína hin gríðarlega aðsókn sem var að þessum samkomum flestum. Hún var jafnvel enn meiri en ég vandist á sömu svæðum fyrr á árum. Þetta er ákaflega mikilvægt til að efla félagslega samstöðu sauðfjárbænda. Þarna hefði samt mátt nýta sýningarnar betur til þekkingarmiðlunar vegna þess að þar verður hlutverk þessara sýninga aldrei ofmetið, þó að háskólafyrirlestrar Halldórs Pálssonar verði ekki endurvaktir.

Á sýningunni á Kiðafelli sigraði Ægir frá Miðdal í flokki veturgamalla hrúta og fékk hreppaskjöldinn fyrir það. Hafþór Finnbogason heldur í hann, Ólöf Guðmundsdóttir heldur á skildinum og börnin þeirra Agnes Heiða og Guðmundur Ari standa hjá. Ljósm. aðsend

Þarna er hyrndir lambrútar á sýningunni á Kiðafelli í Kjós. Hafþór Finnbogason lengst til vinstri heldur í sigurvegarann, í miðjunni er Björgvin Sigurbergsson og heldur í hrút frá Kiðafelli og lengst til hægri er kona NN sem einnig heldur í hrút frá Kiðafelli. Ljósm. aðsend

Kiðafell í Kjós

Hátíðarhaldið hjá mér vestanlands hófst á Kiðafelli í Kjós. Þar mætti ég sem sýningargestur. Sýningin var 12. október og hófst 13.30. Dómarar voru Árni Brynjar og Sigvaldi Jónsson. Mæting hrúta miðað við fjárfjölda var mikil en þeir voru úr Kjós og Mosfellssveit. Mæting mannfólks líka mikil og hópur Suðurnesjamanna sem mættu til fjárkaupa enda lömbin hjá Sigurbirni glæsileg. Búskapur Sigurbjarnar á Kiðafelli er að mínu viti einn sá alglæsilegasti sem fundinn verður hér á land. Hann er eini bóndi hér á landi mér vitanlega sem segist græða á nautakjötsframleiðslu enda nautin ekki síður glæsileg en annað búfé á bænum. Langmestur fjöldi sýningahrúta voru frá honum. Féð er nokkuð að jöfnu kollótt og hyrnt. Hann á ákaflega athyglisverðan kollóttan hrút unda stöðvahrútinum Fenni frá Heydalsá. Þessi hrútur er sjálfur frábær einstaklingur en sem meira er um vert þá var þarna stór hópur ákaflega glæsilegra lambhrúta undan honum. Hyrndu hrútarnir á Kiðafelli voru heldur fleiri og ákaflega þroskamiklir og vel gerðir, margir synir stöðvahrúta. Sigurvegarar í öllum sýningahópum komu þó frá Miðdal. Þar er ekki margt fé en frábært að gerð og hefur svo verið í yfir hálfa öld. Þarna voru örfáir veturgamlir hrútar og hlaut svartur glæsigripur þaðan toppsætið. Ég kalla hann svartskjöldóttan, hvítu hárin í ullarfeldinum það áberandi. Þetta var glæsilegur holdaköggull undan Kappa frá Þóroddsstöðum. Þarna í sveit hefur í meira en hálfa öld verið farandgripur fyrir besta fullorðinn hrút á sýningu. Hann rataði því að Miðdal á þessari sýningu. Verðlaunaskjöldur þessi er einn nokkurra einstæðra listaverka Ríkharðs Jónssonar frá því sín hvorum megin um miðja síðustu öld sem nokkrir eru enn veittir sem farandverðlaun á sýningum en flestir færðir yfir á lambhrúta þannig að sennilega er þetta sá eini sem fellur í skaut veturgömlum hrútum ennþá. Besti hyrndi lambhrúturinn var ákaflega glæsilegur sonur þess svarta og sá efsti kollótti var mórauður, þéttvaxinn með afbrigðum, lágfættur holdahnykill undan þeim veturgamla.

Besti kollótti hrúturinn á sýningunni í Skorholti kom frá Valgerði Sveinbjörnsdóttur á Akranesi sem fer fremst fjárræktarmanna þar í kaupstað. Hér stendur hún við þennan kostagrip sinn. Ljósm. mm

Suður-Borgarfjörður – Skorholt

Daginn eftir voru tvær samsýningar í takinu. Dómarar á sýningu í Skorholti fyrir sveitir sunnan Skarðsheiðar, sem var í Skorholti, voru þeir sömu og á Kiðafelli og hófst sýningin þar kl. 17. Vegna þess að næsta sýning var skammt undan og landfræðilega nálæg í tíma og rúmi hjá mér gafst mér takmarkaður tími til að skoða sjálfur hrútakostinn. Ég náði aðeins að skoða nákvæmlega þá lituðu. Fjöldi hrúta og fólks var mikill þarna. Þarna var hrútum skipað í þrjá flokka líkt og gerist á flestum slíkum samkomum, hvíta hyrnda og slíka kollótta auk litaðra. Lituðu hrútarnir voru nánast allir mjög vel gerðir gripir og til muna betri en slíkur hópur á samskonar sýningu fyrir allmörgum árum. Núna stóð í fyrsta sæti grár glæsigripur sem Marteinn í Leirárgörðum átti og sagði mér hann vera afkomanda góðs lambhrútar af sama lit sem ég minnist frá svona sýningu fyrir nokkrum árum og var sá norðan úr Öxarfirði, man ekki lengur af hvaða búi. Hjá kollóttu hrútunum stóð efstur hrútur frá Valgerði Sveinbjörnsdóttur á Akranesi en hún á mjög fallegt kollótt fé. Ég hafði fyrr í haust skoðað fé hjá henni ásamt Guðbrandi Sverrissyni sem áður bjó á Bassastöðum og var það mjög glæsilegt og einstakt í allri umgengni, en þá var topphrúturinn enn óheimtur. Hún sækir kynbótahrúta sína nær eingöngu til frænda sinna norður í Árneshreppi mest til Björns Torfasonar á Melum og á topphrúturinn ættir að rekja þangað, mikill glæsigripur. Hjá hyrndu hrútunum stóð efstur hrútur frá Bjarteyjarsandi að sögn Sigvalda og annar þaðan var hærra stigaður en þriðji á þessari sýningu. Sá besti var útaf heimafé ættaður frá Oddsstöðum og Hægindi og hjá þeim þriðja kom sama fé frá Hægindi fljótt til sögunnar en fjölyrði ekki um hyrndu hrútana, hvítu, þar sem mér vannst ekki tími til að skoða þá áður en ég yfirgaf samkomuna en að sjá í krónum voru þetta þroskamikil og fögur lömb.

Þessi mórauði hrútur, sem Árni Ingvarsson heldur í, stóð efstur mislitu hrútanna á sýningunni á Hesti en hann er frá Skarði og er faðir hans sæðingahrúturinn Grettir frá Skógum. Við hlið hans er svartbíldótta hrútlambið frá Hægindi sem minnst er á í greininni. Ljósm. Gro Jorunn Hansen

Veggur frá Hægindi er einhver glæsilegasti kollóttur hrútur sem sést hefur hér á landi. Hjá Sigvalda Jónssyni í Hægindi er nú ein mesta úrvalshjörð af kollóttu fé hérlendis. Synir hrútsins voru í efstu sætum á Hesti og afi hans kominn til notkunar á sæðingastöð og heitir Fáli. Faðir Veggs heitir Hnykill. Ljósm. Björg María Þórsdóttir

Hestur – Uppsveitir Borgarfjarðar

Ég brunaði hins vegar að Hesti þar sem yfirlitssýning fyrir uppsveitir Borgarfjarðarsýslu hafði hafist kl. 18. Dómarar þar voru Eyjólfur Kristinn og Birta Sigurðardóttir. Sýningarhópar voru þeir sömu og á Fiskilæk. Auk þess var sérstakur hópur fyrir yngstu kynslóðina. Voru það mest gimbrar, ákaflega breytilegar en fjölbreyttar að klæðaburði. Dómur á þessum hópi var búinn þegar ég kom og kynnti ég mér ekki úrslit hans sem virtust hafa valdið kæti hjá unga fólkinu sem þarna voru sýningargestir. Hjá lituðu lömbunum báru af mórauðir synir Grettis frá Skógum þar sem hrútur frá Árna á Skarði skipaði toppsætið en að mínu viti var erfitt að mismuna þessum Grettissonum. Móðurföðurfaðir Skarðslambsins var Hængur frá Geirmundarstöðum. Þetta voru frábær lömb að allri gerð en í annað sætið á milli þeirra smeygði sér frábært kollótt lamb, svartbíldótt, með einstök hold sem var frá Sigvalda í Hægindi undan kollótta veturgamla hrútnum sem segir frá bráðlega. Nákvæmlega meðan þessir dómar fóru fram barst mér helfregnin frá Skógum. Sigurður Sigurjónsson hafði látist í bílslysi í Skógaheiðinni á miðvikudaginn en ég hafði heimsótt hann eins og svo oft í eldhúsið í Skógum sunnudaginn áður. Þar féll minn besti og tryggasti samstarfsmaður í nær fimm áratugi og einhver alsnjallasti fjárræktarmaður á Íslandi. Kollóttu hrútarnir hvítu komu næstir og bar þar af kollóttur hrútur frá Sigvalda. Þetta lamb var að gerð og holdafari eins og hrútar verða bestir. Stór hópur glæsilegra kolla voru þarna til viðbótar. Hyrndu hvítu bekrarnir voru flestir og tóku áðurnefndum flokkum fram að kostum. Toppinn hreppti frábær glæsigripur hjá Ármanni á Kjalvararstöðum og var hann sonur Jaðurs frá Múlakoti. Móðurfaðir lambsins hjá Ármanni var Óðinn frá Skörðum. Í mínum huga var annar hrútur sem ég hefði skipað í toppsætið og var það einnig glæsigripur sem Jón á Kópareykjum á. Hann var mögulega ekki alveg jafn holdgróinn og Kjalvarastaðahrúturinn en mældist með þykkari bakvöðva en hann, var hreinhvítur, en ullardómar voru í haust samkvæmt nýjum dómstiga sem er ofvaxinn mínum vitsmunum. Kópareykjahrúturinn bar af í glæsileika á velli. Hann er undan veturgömlum hrúti sem segir frá hér á eftir en móðurfaðir hans Tinni frá Skógum. Ég mun að vísu ekki hafa farið alveg með rétt mál hér að framan vegna þess að áður en ég kom á staðinn mun örfáum veturgömlum hrútum hafa verið raðað en sá ég ekki þá röðun. Skoðaði aðeins tvo þessara hrúta sem ég held hafi skipað sér efstir af kollóttum og hyrndum. Sá kollótti var frá Sigvalda og heitir Veggur, faðir áðurnefndra lambhrúta frá honum. Þetta er ægifagur gripur, vænn, ákaflega bollangur, sterkbyggður, vel gerður og múraður holdum. Hann hafði fyrr í haust skilað einstökum kjötmatsniðurstöðum hjá sláturlömbum. Ég sá hann í apríl og þótti mér og fjárræktarmanni sem ég tek mikið mark á að við hefðum aldrei séð jafn þroskamikinn og glæsilegan veturgamlan hrút á þeim árstíma. Hann er undan syni Fálka frá Bassastöðum sem nú er kominn á stöð og heitir Fáli og talinn síst minni kynbótakind en sonurinn. Þarna er greinilega fram komið eitt athyglisverðasta kollótta fé í landinu. Hyrndi hrúturinn á Kópareykjum var sonarsonur Kosts frá Skógum en hann var frábær eins og sonurinn. Eitt atriði að benda sýningahöldurum sýninganna sem ég er búinn að ræða um á til að stórauka gildi slíkrar samkomu er að útbúa sýningaskrá á einu eða tveim blöðum eins og gert var á sýningunum sem fjallað er um hér á eftir þar sem komi fram númer lambsins, faðerni og stigun þess áður um haustið og helst þungi þó að það félli því miður niður hjá Dalamönnum.

„Besti hyrndi hrúturinn á sýningunni á Hesti kom frá Kjalvararstöðum og var sonur stöðvahrútsins Jaðurs frá Múlastöðum. Þá sýndi Jón Eyjólfsson á Kópareykjum stórglæsilegan hrút sem um margt bar af hinum hvítu, hyrndu. Hann er unda frábærum veturgömlum heimahrúti. Hér er verið að meta hyrndu hrútana.“ Ljósm. Gro Jorunn Hansen

*Árni á Skarði með mórauða hrútinn. Ljósm. Þorvaldur Árnason*

Á sýningunni í Lækjarbug voru tveir bestu mislitu hrútarnir frá Staðarhrauni. Þeir eru svartur og móbotnóttur. „Báðir afburðalömb og hreppti sá svarti farandgripinn Mýrahrútinn. Báðir eru synir Grettis frá Skógum sem átti flesta syni samtals á sýningunum vestanlands sem fjallað er um.“ Hér eru Guðdís og Jakob með verðlaunagripinn og hrútinn. Ljósm. Sigurjón Helgason.

Lækjarbugur – Mýrahrúturinn

Laugardagskvöldið 14. október kl. 19.30 var blásið til stórhátíðar í Lækjarbug. Ég og Lárus Birgisson vorum þar mættir sem aðaldómarar. Hér komu saman með hrúta sína bændur af Mýrum vestan Borgarness en þeir höfðu alloft fyrr á árum komið þannig saman til að keppa um Mýrahrútinn. Nú voru þeir með talsverðan liðsauka þar sem Kolhreppingar og fjárbændur úr Eyjahreppi höfðu bæst í hópinn. Þeir hlupu þannig undan merkjum þar sem áður hafa þeir ætíð tekið þátt í héraðssýningahaldi Snæfellinga sem í mínum huga var alltaf virðulegra. Hins vegar eru þeir með þátttöku sinni í keppni um Mýrahrútinn komnir í sitt varnarhólf. Mættur var hópur manna og fjár og kátt í húsunum frameftir kvöldi. Á þessari sýningu var einn hópur umfram það hefðbundna. Tveir ferhyrndir lambhrútar voru mættir. Segir ekki fremur af þeim enda ég margoft lýst því yfir að þennan eignleika beri að flokka sem vansköpun. Allir hinir hefðbundnu flokkar töldu fjölda glæsikinda. Eins og á Hesti þá toppuðu synir Grettis frá Skógum flokk lituðu lambanna. Tveir gríðarvænir synir hans frá Staðarhrauni stóðu efstir. Voru með ákaflega þykkan bakvöðva, mjög vel gerðir og stórglæsilegir á allan hátt. Annar var svartur en hinn móbotnóttur og sá svarti var að mati okkar Lárusar það glæsilegur að við dæmdum hann handhafa Mýrahrútsins. Í móðurætt þess svarta kemur m.a. á þriðja þrepi Soffi frá Garði í Þistilfirði, sjaldséður í ættum bestu hrúta. Þarna voru gráir tvílembingar frá Krossnesi og var annar einstakur holdaköggull sem var þriðji í röð en faðir gráu lambanna er frá Hesti en móðurætt þeirra rekst fljótt til Mávs frá Mávahlíð. Kollóttu hrútarnir voru sömuleiðis föngulegir og var þá komið að því að nýliðarnir á sýningunni létu til sín taka og það gerði Ásbjörn í Haukatungu sem var þar mættur með þá tvo sem við töldum besta. Líklega hefði hann frekar dreymt um hyrndan en kollóttan topp fyrir nokkrum árum. Hann átti að vísu stórgóðan hyrndan hrút. Toppinn skipaði bollangur, harðholda og vel gerður hrútur og var sá sonur hrúts úr sæði undan Blika frá Reykjum í Miðfirði. Í öðru sætinu var annar keimlíkur kollur að flestu leyti, sem var sonur hrúts frá Sigvalda í Hægindi. Mér kom á óvart að sjá tvo slíka kostagripi kollótta frá Ásbirni vegna þess að til þessa hefur hann mest átt og ræktað hyrnt fé. Að lokum dæmdum við hvítu, hyrndu hrútana. Sá hópur taldi flest lömbin og voru þau ákaflega kostamikil og jöfn að gæðum. Við þær aðstæður verður röðunin að vonum mest álitamál. Þarna dæmdum við bestan hrút frá Fúsavatni, sem að einhverju er eldri ræktun á Leirulæk. Þetta lamb var klettþungt miðað við stærð með mjög þykka vöðva og mjög föngulegur. Faðir hans er Elfur sem fenginn var frá Sigvalda í Hægindi en hann á einnig þrælmagnað hyrnt fé en Sigvaldi sagði Elfur í móðurætt mikið af Skógafé. Í öðru sæti var glæsilamb frá Hundastapa. Hann var líka mjög þungur en heldur stærri en sá sem sat á toppnum, mjög sterkbyggður og vel gerður með ákaflega þykka vöðva. Hins vegar hafði hann við dóma áður fengið 7 stig fyrir fætur meðan allir hinir voru þar með fastaeinkunnina 8 og má draga slíka refsingu í efa. Þessi hrútur var undan hrút frá Vatni en móðurfaðir Rammi frá Hesti. Sýning þessi var eins og allar sem hér er fjallað um aðstandendum sínum til mikils sóma.

Tveir efstu kollóttu hrútarnir á héraðssýningu Strandamanna bera hið verðmæta riðuverndargen frá Þernunesi. Sá besti er í eigu Ragnars og Sigríðar á Heydalsá, sonur Gimsteins. Sá í öðru sætinu frá Reyni og Steinu í Miðdalsgröf, undan Gullmola. Hér eru sýningarstörf í gangi. Ljósm. af FB/ Ragnar K Bragason.

Héraðssýning í Strandasýslu

Strandamenn eiga sér glæsta hefð í héraðssýningum á lambhrútum. Þeir blésu til einnar slíkrar 17. október. Fyrri hluti hennar var kl. 10 í Laxárdal fyrir svæðið sunnan Bitrugirðingar en norðan hennar kl. 15 og þá eins og oftast í hinum stórglæsilegu fjárhúsum hjá Sigríði og Ragnari á Heydalsá. Ég var ásamt Jóni Stefánssyni áður bónda í Broddanesi og nýkrýndum Íslandsmeistara í hrútadómum sem dómari á sýningunni. Sýningagestir voru margir og sumir langt að komnir en fleiri heimamenn sérstaklega í Hrútafirði hefðu mátt sýna sig. Lokaröðun hrútanna í verðlaunaflokkunum þrem var sameiginleg fyrir báða sýningarstaðina. Á sýningunni í Laxárdal mættu aðeins 11 hrútar, einn litaður en sínir fimm úr hvorum flokki hyrndra og kollóttra, hvítra. Norður á Heydalsá var þátttaka bæði fénaðar og fólks umtalsverð. Sýndir voru samtals 30 hrútar, að vísu aðeins einn hyrndur hvítur, sjö mislitir, en þeir kollóttu lagflestir eins og ætíð á þessum sýningum eða samtals 22. Allt voru þetta föngulegir ásetningshrútar á báðum sýningunum og meirihlutinn hreint metfé. Af mislitu hrútunum stóðu í tveim efstu sætum hrútar frá Ragnari og Sigríði á Heydalsá. Sá sem við töldum bestan var grábotnóttur, kollóttur, frábær einstaklingur að holdum og gerð og var undan heimahrúti sem heitir Dróni og er frá Árnesi undan Nasa sem kemur síðar til sögunnar en í annað sætið settum við hyrndan, móflekkóttan hrút sem líka var veruleg kostakind sem einstaklingur og faðir hans heitir Óskar en hann er sonarsonur Amors frá Snartarstöðum og er heimahrútur. Hyrndu hvítu hrútarnir voru fæstir en þeir bestu úrvalsgripir og voru þeir tveir bestu frá Laxárdal. Sá sem við dæmdum bestan sonur stöðvahrútsins Hnauss frá Mýrum 2, feikilega vænn, bollangur og sterkbyggður með einstaka holdfyllingu og minnist ég ekki að hafa áður séð slíkan kostagrip meðal hyrndra lambhrúta í Strandasýslu. Annan dæmdum við litlu síðri hrút úr Laxárdal og má nota mörg sömu hrósyrði um og þann efsta nema hann er ekki jafn bollangur. Kórónan var síðan kollóttu hrútarnir en þar skipuðum við í efsta sæti fádæma glæsilegu lambi hjá Ragnari og Sigríði á Heydalsá. Hrútur þessi var fágætt djásn að allri gerð, gríðarvænn, jafnvaxinn með feikiþykka og vel kúpta vöðva. Það sem hann trompar með til viðbótar er að hann er með ARR genið enda sonur hans Gimsteins frá Þernunesi. Móðir hans er grá úrvalsær frá Jóni í Broddanesi sem kom í hlut þeirra hjóna á Heydalsá þegar Jón lét nýverið af búskap. Þess má geta að til viðbótar fylgdi þessari á í haust annan ofurlamb litlu lakara. Fáir hafa áreiðanlega í haust hampað viðlíka tvílembingspari. Eigendurnir lyftu því til lofts glæsilegum farandbikar héraðssýningarinnar fyrir þennan töfragrip. Í öðru sæti stóð hrútur frá Reyni og Steinu í Miðdalsgröf. Þetta var einnig frábært lamb, ákaflega vel gerður, jafnvaxinn með frábæra holdfyllingu og hafði eiginleika í kaupbæti því hann er sonur hins ofurhrútsins frá Þernunesi Gullmola og greindur með genið þannig að þessir tveir hrútar eru nánast ómetanlegir í baráttu bænda við að útrýma riðu hjá íslensku sauðfé. Reynir er að mínu mati sá bóndi á Ströndum sem náð hefur langmestum framförum í kynbótum á síðustu tveim áratugum. Fjöður í þá ræktun voru kollarnir í þriðja og fjórða sæti. Þriðji var lamb í Laxárdal, stórglæsilegt að allri gerð, lágfætt og bólgið í vöðvum. Faðir þessa hrúts er Kústur stöðvahrútur frá Reyni útaf Sigurboga á Melum í Árneshreppi sem var topphrútur fyrstu héraðssýningarinnar 2014. Fjórði stóð hrútur frá Miðdalsgröf, frábært glæsilamb þó að við mætum það ekki standa alveg jafnfætis hinum á undan var það með einstaka gerð og holdfyllingu. Faðir þessa hrúts heitir Netti og hafði vakið athygli fyrir einstök hold á Íslandsmeistaramótinu í Sævangi tveim mánuðum fyrr. Hrúturinn í fimmta sæti vakti einnig óskipta athygli. Hann var frá Ingólfi í Árnesi undan Nasa gráum hrúti þar sem vakið hefur mikla athygli fyrir einstakt gerðarmat sláturlamba síðustu árin og er orðinn einn áhrifamesti kynbótahrúturinn þar fyrir norðan. Þetta lamb er einn vöðvahnykill, frábærlega vel gert, kattlágfætt en einfaldlega of smávaxið fyrir þann vænleika sem dilkar á Ströndum ná nú á hverju ári. Sýningin var fjárbændum á Ströndum til mikils sóma en á næstu árum þurfa fleiri öflugir fjárbændur og þá sérstaklega í Hrútafirði að mæta á slíkar sýningar með úrvalsgripi sína.

*Svipmynd frá sýningunni á Hjarðarfelli. Ljósm. Hlédís Sveinsdóttir.*

Svarti hrúturinn á myndinni er í eigu Dísu frá Mávahlíð, en hann stóð efstur mislitu hrútanna á Snæfellsnesi haustið 2023. Ættir hrútsins eru mikið úr gömlu ræktuninni í Mávahlíð. Ljósm. Hjördís Leifsdóttir

Bestur hyrndu hvítu hrútanna á héraðssýningunni á Hjarðarfelli var þetta frábæra lamb að gerð og holdum sem Herdís Leifsdóttir frá Mávahlíð á. Hann er sonur Alla frá Snartarstöðum, sæðingahrúti. Ljósm. hl.

Það var kollóttur hrútur þeirra Guðlaugar og Jóhannesar í Hraunholtum sem þótti bera af lambhrútum á Snæfellsnesi. Hér eru þau með hrútinn og verðlaunagripinn. „Þetta einstaka lamb skipaði efsta sæti lambhrúta á Snæfellsnesi 2023. Kollótta féð á Hraunhálsi er frábært og með því besta í landinu þó að það sé ekki margt. Þetta var eina lamb sem ég sá í haust sem dómarar höfðu gefið 20 fyrir læri,“ segir Jón Viðar.

Héraðssýning Snæfellinga á Hjarðarfelli

Snæfellingar eiga sér lengri héraðssýningahefð en nokkuð annað hérað í landinu. Þá voru það fullorðnir hrútar sem mættu til leik en þetta var 1954 og sýningin bundin við svæðið vestan girðingar. Nú var sýning aðeins fyrir lambhrúta eins og um langt árabil. Hún var haldin 21. október að Hjarðarfelli en eins og kom fram í umfjöllun um sýninguna í Læjarbug vegna Mýrahrútsins þá svikust bændur austan girðingar að þessu sinni undan merkjum. Samt mætti fullur spilastokkur eða 52 hrútar til leiks í hefðbundnu flokkunum þrátt fyrir að ég saknaði allmargra snjallra fjárræktanda innan svæðisins og hrúta þeirra. Skiptust þannig að sex voru kollóttir, hvítir, 19 mislitir og 25 hvítir, hyrndir. Auk þess tóku Snæfellingar upp þá lofsverðu nýbreytni að setja upp sérstakan flokk ARR hrúta sem allir voru synir Gimsteins frá Þernunesi en þeir voru samtals sex en tveir þeirra voru áður sýndir í öðrum flokkum þannig að lambhrútarnir þarna voru samtals 56. Í sögulegu samhengi máttu kollóttu hrútarnir muna sinn fífil fegurri vegna þess að fyrstu áratugina voru kollóttir hrútar góður meirihluti sýningahrúta. Byrjum á ARR hrútunum sem allir voru góðir. Bestan töldum við hrút frá Bjarnarhöfn og var hann í móðurætt úr heimafé, þurfti að leita aftur í fjórða ættlið þar til að finna stöðvahrútinn Hnall frá Jóni í Broddanesi. Næstan dæmdum við hrút frá Hraunhálsi en nokkrum dögum síðar sá ég annan slíkan hrúta þaðan á sæðingastöð, enn betra lamb, og þriðja hrút af Hellissandi og var hann sívalhyrndur en hinir allir kollóttir eins og faðir þeirra. Allir voru þessir þrír mjög vel gerðir þannig að þeir hefðu að mínu mati sómt sér ágætlega á stöðvunum í vetur í leiftursókn gegn riðuveikinni sem þaðan er að hefjast. Eins og þegar er komið fram voru kollóttu, hvítu hrútarnir sá hópur sem taldi langfæsta gripi en gæðin mikil. Þar kom alger yfirburðagripur í efsta sætið. Þessi hrútur var með fádæmum þéttvaxinn, vel gerður og vöðvaþykkur, breiðvaxinn og glæsigripur að vallarsýn. Þetta var fyrsta hrútlambið sem ég sá í haust sem hafði fengið 20 í lærastig við skoðun. Ættir þessa hrúts lágu til heimahrúta sem ég kann takmörkuð deili á en rekur sig samt á fjórða þrepi til stöðvahrúta, Bauks frá Hrappsstöðum sem að öllu var ættaður frá Jón í Broddanesi í föðurætta og Kolls frá Árbæ í móðurættina. Á Hraunhálsi, í þessari litlu hjörð, er eitt af alsterkustu ræktunarbúum kollótta fjárins í landinu og sérstaklega hefur vakið athygli svartkollótt fé sem án efa er það kostamesta sem finnst hér á landi af þeirri gerð. Mér finnst Guðlaug alltaf stjórnandinn, Jóhannes er aðeins iðinn aðstoðarmaður hennar í fjárræktinni. Að lokum er ástæða til að nefna að þetta mun vera í fyrsta skipti sem hinn glæsilegi verðlaunaskjöldur eftir Ríkharð Jónsson fer í Helgafellssveit og um leið fyrsti kollótti lambhrúturinn sem hreppir hann eftir að farið að veita verðlaunin þeim hrútum. Af textanum er ljóst að þessi töfrakind frá Hraunhálsi skipaði efsta sæti sýningarinnar. Annað og þriðja sæti skipuðu mjög góðir hrútar úr Bjarnarhöfn og frá Hjarðarfelli. Ákaflega fallega gripi var að finna hjá mislitu lömbunum. Toppurinn var dæmdur svörtum hyrndum hrúti hjá Herdísi Leifsdóttur frá Mávahlíð sem heldur úrval ræktað frá gamla Mávahlíðarfénu í Tungu en Mávahlíðarféð einokaði héraðssýningatoppinn um áratugi fyrir aldamótin. Þetta var frábært lamb sem vakti mesta athygli mína fyrir einstaklega hörð bakhold sem lengi þótti meginkostur. Í ættartré hans þarf að leita aftur á þriðja þrep til að finna stórstjörnur stöðvanna en þá koma þær frá Efri-Fitjum og Garði í Þistilfirði. Í öðru sæti kom kollóttur, svartur frá Hjarðarfelli sonur svarts hrúts í Bjarnarhöfn og móðurfaðir hans Selur sem fór á stöð en var fenginn frá Hraunhálsi. Þetta lamb er fádæma jafnvaxinn, breiðvaxinn holdaköggull. Þriðja sætið dæmdum við svörtum hrúti hjá Gísla á Álftavatni en þetta lamb var kattlágfætt, með einstaklega þétt hold og góða gerð, fitulaus. Í föðurætt var hann frá stórræktendum á Hellissandi en móðurföðurfaðir sá þekkti Grábotni frá Vogum og í framhaldi móðurættar kom Blakkur frá Álftavatni sem endaði á sæðingastöðvunum. Hvítu hyrndu hrútarnir eru á flestum samsýningum langstærsti hópurinn nema á Ströndum og þetta er oftast hópurinn sem erfiðast er að raða enda með fjölbreyttan hóp mest um vert að geta rökstutt röðunina. Haustverkur okkar Lárusar yfir þessum hrútunum á sýningunni á Hjarðarfelli var því síst minni en á sumum hinna sýninganna vegna þessa. Niðurstaða okkar var að setja efstan hrút frá Dísu frá Mávahlíð. Þetta var að flestu leyti nema ull frábær einstaklingur. Feikilega þungur, mjög sterkbyggður og jafnvaxinn, bollangur með feikilega þykka vöðva og fylling þeirra á öllum líkamshlutum frábær. Faðir hans var Alli frá Snartarstöðum einn margra frábærra stöðvahrúta en móðurfaðir lambsins var undan Kalda frá Oddsstöðum. Annað sætið skipuðum við gerólíkum hrúti frá Fossi. Hann var með ólíkindum þungur miðað við stærð en hann var á velli að sjá einna minnstur í hópnum en bollengdin var næg og vöðvafylling og vöðvaþykkt einstök. Þetta er hrútur sem ég mundi spá að gæti reynst frábær sláturlambafaðir. Um ætt heyrði ég aðeins að faðir hans væri úr sæði undan Berki frá Kjalvararstöðum. Þriðji var hrútur frá Guðbjarti og Hörpu á Hjarðarfelli. Þetta var eitt alþyngsta lambið á sýningunni og líktist föður sínum um flest en hann var undan Hnaus frá Mýrum 2 en átti sem móðurföður Gutta frá Þóroddsstöðum. Bollengdin er ævintýraleg og holdfylling afbragðsgóð, bakvöðvaþykkt með því almesta en lærvöðvi hefði geta verið þykkri hjá þetta vænu lambi þó að lærastig hljóti að dæmast hátt. Hér verður ekki fleiri hrútum lýst. Framkvæmd sýningarinnar var frábær eins og áður þó að ég saknaði Eiríks Helgasonar í Stykkishólmi sem ávallt frá því sýningin breyttist í lambhrútasýningu hefur staðið í stafni með mikilli aðstoð fjölmargs áhugafólks mest sennilega Guðbjarts á Hjarðarfelli og Dísu frá Mávahlíð.

Besti hrúturinn á sýningu Dalamanna var nr. 11 frá Kringlu. „Þetta einstaka lamb á Kringlu í Miðdölum var langbesta lamb héraðssýningarinnar í Dalasýslu. Það er undan gráum hrúti keyptum frá Hesti að Vatni og mun hafa verið að gefa hvað bestu lömb í Suður-Dölum síðustu ár enda notaður á mörgum búum.“ Ljósm. sla

Héraðssýning í Dalasýslu

Dagana 27. og 28. október blés FSD til árlegrar héraðssýningar lambhrúta í Dalasýslu. Eins og áður varð að halda hana tvískipt, norðan girðingar á Svarfhóli í Laxárdal en sunnan hennar að Harrastöðum í Miðdölum. Ég mætti þar sem dómari með þeim Önju Mager á Dýrastöðum og Lárusi Birgissyni. Ákaflega erfitt er að meta hvort þátttaka í sýningu sé mikil eða dræm. Á að miða við fjölda fjáreigenda, búa eða fjölda fjár á sýningasvæðinu eða bara sýningar fyrri ára? Vegna þess að á öllum svæðum er þetta tiltækar tölur til samanburðar ef vel er leitað. Ekki nennti ég slíkum samanburði, taldi aðeins fjölda sýndra lamba og voru þau samtals 80. 49 mættu á Svarfhóli og 31 á Harrastöðum. Þetta kallar ekki fram hrósyrði aðeins þakkir til þess góða fólks sem mætti með glæsigripi sína og heldur þannig uppi þessum félagslega mikilvæga þætti og hans þarfnast sauðfjáreigendur frekar nú en oft áður. Sýningagestir hefðu gjarnan mátt vera virkari í að skoða bestu gripina, til þess eiga sýningarnar að vera. Mér fellur ætíð miður að starfsmenn RML sem starfað hafa að lambaskoðunum haust eftir haust sýni þessu þá vanvirðingu að mæta ekki með sína gripi þó að þeir eigi þá í hópum. Þessar aðfinnslur eiga ekki við um sýningarnar í Borgarfjarðarhéraði. Norðan girðingar og í gamla Bæjarhreppi stenst þátttaka ekki samanburð við eldri sýningarnar á sömu svæðum en þau eru í sama varnarhólfi. Mætti halda að einhver félagsleg uppdráttarsýki væri á ferðinni þarna. Mikil hátíðahöld voru í tengslum við sýningarnar. Sviðaveisla á föstudagskvöldinu sem við dómarnir sóttum ekki og erum því ekki til frásagnar um. Á lagardagskvöldið var uppskeruhátíð félagsins í Dalabúð, ákaflega fjölsótt. Þetta var mikil matarveisla og dómar okkar kynntir og verðlaun veitt og einnig fyrir fleiri atriði frá félaginu. Allir virtust ánægðir og samkoman og sýningarnar félaginu til mikils sóma,

Flokkur kollóttu hrútanna var sá sem taldi fæsta hrúta, aðeins 17 og þar af fjóra sunnan girðingar sem oft áður hefur verið sóknarsvæði kollanna. Bestur þeirra var lamb frá Svarfhóli sem var ákaflega vel gert, jafnvaxið með prýðisgóða vöðvafyllingu. Þessi hrútur var undan hrúti frá Birni á Melum og albróðir hans í fimmta sæti. Hrúturinn í öðru sæti rakti líka ættir í Árneshrepp þar sem hann var undan stöðvahrútnum Glæsi. Hann var frá Stóra-Múla, fádæma vænn, gríðarlega sterkbyggður og með þykka vöðva en full háfættur. Þriðja í röð kollanna dæmdum við fádæma vel vöðvafylltan og vel gerðan hrút frá Skörðum. Faðir hans hafði Guðbrandur sótt til Ragnars á Heydalsá og var sá útaf stöðvahrútnum Fenni en undan þessum hrúti voru fleiri topplömb frá Skörðum. Mislitu hrútarnir voru 21 og þegar þau eru borin saman við samskonar lömb á þessum sýningum vestanlands virðist mér að gæðamunur á dökku og hvítu lömbunum væri meiri hjá Dalalömbunum en á hinum sýningunum þeim dökku í Dölunum í óhag. Bestu lömbin voru samt afbragðsgripir. Þar stóð efstur grár hyrndur hrútur frá Rauðbarðaholti ákaflega athyglisvert lamb um flesta eiginleika. Það rækilega minnti það okkur dómarana á viðveru sína á sýningunni að það var í sýningaskrá bæði norðan og sunnan girðingar. Þetta var föngulegur mjög vel gerður hrútur, bollangur með góða vöðvafyllingu. Annað sætið í þessum flokki hreppti svartbíldóttur hrútur á Svarfhóli sem var mjög föngulegur, jafnvaxinn og vel gerður með prýðilega holdfyllingu. Þriðji hrúturinn hjá þeim mislitu var líka svartbíldóttur og kollóttur úr Skörðum. Var hann samfeðra þeim kollótta hvíta þaðan undan hrútnum frá Heydalsá og skyldleiki þeirra gott betur þar sem mæður þeirra voru hálfsystur og faðir þeirra hrútur frá Miðdalsgröf. Því kom ekki að óvart að mikil líkindi væru með þeim frændum og vísast til lýsingar þess hvíta hér að framan.

Eins og á öðrum sýningunum var mestu glæsigripina og breiddina að finna hjá hyrndu, hvítu hrútunum sem voru í verulegum meirihluta sýningagripa, samtals 49. Þarna kom fram ótrúlegur glæsigripur sem hlaut efsta sæti sýninganna og fengu umráðamenn hans því bókina góðu sem er farandagripur og fá þeir hana til geymslu í heilt ár til næstu sýningar. Þetta lamb sýndi afgerandi yfirburði á þessum sýningum og verður mér hvað minnisstæðastur hrútlambanna sem ég sá í haust. Þetta er ákaflega vel hyrnt lamb, svipfrítt og glæsilegt á velli. Bollengd er mjög góð og lambið sérlega breiðvaxið og útlögur frábærar. Vöðvar þykkir og fylla skrokkinn allan þannig að það virðist heflað. Læraholdin eru frábær. Ullin er hvít og gæði hennar vel umfram meðallag. Ætt föður hrútsins er vel þekkt. Faðir hans grár hrútur fæddur 2018 á Hesti en Sigurður á Vatni fékk hann veturgamlan þaðan og hefur hann síðan verið notaður á fjölda búa sunnan girðingar í Dölum. Eyjólfur Ingvi sagði mér að lömb undan honum hafi verið flestum öðrum betri á þessu svæði síðustu ár. Hann var samfeðra stöðvahrútnum Ramma frá Hesti en móðurfaðir hans Dreki frá Hriflu. Í föðurætt er hann því stórættaður. Að móðurætt er minna að segja. Skýrsluhald er þar um örfáa fyrstu ættliði en það gefur ekkert nema strípuð númer og segir þess vegna ekkert. Fjórir næstu hrútar komu hins vegar allir af frægustu sýningaverðlaunabúum í Dölum síðustu tvo áratugina, Rauðbarðaholti og Stóra-Vatnshorni. Annað sæti hlaut hrútur frá Rauðbarðaholti, frábært lamb að gerð og með holdfyllingu og vart mögulegt að benda á stóra galla. Helst umhugsunarvert að föðurfaðir hans var Viðar frá Bergsstöðum í Miðfirði. Í þriðja sæti var hrútur frá Stóra-Vatnshorni undan Jaður frá Múlakoti. Þetta var frábært lamb, vænt, nokkuð bollagt, vel gert með einstaklega hörð hold. Það var smekksatriði hvorum Stóra-Vatnshornshrútnum átti að skipa ofar en fjórða sætið féll í hlut annars hrútsins þaðan undan Hnaus frá Mýrum sem þau sýndu. Hann var eins og lömbin undan honum frábærlega bollangur með mjög góða gerð og holdfyllingu en eins og mér sýndist oft með þessa hálfbræður skorti aðeins á þykkt lærvöðvans. Nánast öll hvítu hyrndu lömbin sem þarna mættu voru frábær ásetningslömb þó að mætti ef vandlega var skoðað benda á eitthvað sem gæti verið betra.

Lokaorð um sæðingahrúta

Hér er lokið umfjöllun um einstakar sýningar hrúta vestanlands sem ég sótti haustið 2023. Þar gat áreiðanlega að líta glæsilegra úrval hrúta en nokkru sinni áður. Báru þeir frábærum árangri ræktunarstarfs bænda á svæðinu lofsamlegt vitni. Gott dæmi um þær ótrúlegu breytingar sem orðið hafa á síðustu áratugum er að þegar ómsjármælingar hrútlamba byrjuðu um mestallt land haustið 1991 og aðeins ein ómsjá í notkun en reynt að mæla þar sem vænst var mestra mælinga kom aðeins fram eitt lamb sem mældist með 29 mm þykkan bakvöðva. Þetta varð síðar landsþekktur sæðingahrútur Hnykkur frá Skeiðháholti en oft kenndur við Tóftir. Núna þykja lömb með þessa bakvöðvaþykkt vart sýningatæk á samsýningar eins og fjallað var um hér að framan. Hér verður ekki fjölyrt frekar um þessar sýningar nema farið örfáum orðum um hlut sæðinga í þeim og miklu hlutverki þeirra á næstu árum sérstaklega við útrýmingu riðu.

Sýningahald eins og þetta gefur okkur sem höfum starfað að ræktunarstarfinu um áratuga skeið ótrúlega verðmætar upplýsingar. Margskonar ósamanburðarhæfur samanburður getur villt sýn. Best verður þessu lýst með örfáum orðum um toppsyni þessara úrvalshrúta. Hér eru það að sjálfsögðu synir hrútanna á stöðinni við Borgarnes. Sigurvegarinn hjá hyrndu hrútunum í mínum huga er Grettir frá Skógum og áreiðanlega fyrsti dökki hrúturinn sem skipar sér þannig á topp frá því að Grábotni var. Synir hans eru ótrúlegir kostagripir, mjög vel gerðir með mikla og góða holdfyllingu og fallegar kindur. Mjög margir þeirra skipuðu sér í verðlaunasæti og voru fleiri en synir annarra hrúta. Alli frá Snartarstöðum átti fjölda glæsilegra sona en þetta eru ákaflega vel gerð og kostir þeirra mestir þeir sömu og hjá Grettissonum. Hrútar undan Hnaus voru auðþekktir fyrir mikinn þroska og einstaka bollengd. Þau vöru vöðvaþykkt, hjá stöku þeirra hefðu lærahold mátt vera meiri. Ekki sá ég hjá þeim skapgalla föðurins, þeir voru flestir frísklegar kindur en jafnvel gæfir. Nefni Jaður síðastan af þeim hyrndu. Þar fer greinilega einn hinna frábæru gerðarhrúta sem stöðvarnar hafa átt marga síðustu árin.

Um kollóttu hrútana verð ég fáorður. Glæsir átti afbragðssyni eins og búist var við. Sigurvegar haustsins eru aftur á móti þeir sem fáir munu hafa spáð slíku um fyrir ári, Þernuneshrútarnir Gimsteinn og Gullmoli. Vestanlands voru Gimsteinssynirnir yfirgnæfandi í fjölda eins og raunar fyrir landið allt. Gimstein tel ég mestu tímamótakind sem á stöðvarnar hefur komið frá upphafi sæðinga. Gullmoli er meiri gerðarkind.

Nú bíður fjárbænda að umbreyta íslensku sauðfé gegnum sæðingar með hrútum ættuðum frá Þernunesi. Þannig er auðvelt að stefna að því að aðeins verði sett á arfhrein ARR hrútlömb haustið 2026 hér á landi. Þá verður stutt í að hægt verði að lýsa yfir að riðuveikinni hafi verið eytt á Íslandi. Þetta hljóta allir aðdáendur íslensku sauðkindarinnar að sameinast um að gera.

Jón Viðar Jónmundsson

*Og þá er ástæða til að brosa breitt! Valgerður Sveinbjörnsdóttir með bikarinn og Heiðarhornið sem hún hlaut fyrir besta hrútinn sunnan Skarðsheiðar. Ljósm. Ólöf Lilja Lárusdóttir.*

Lambhrútasýningar vestanlands haustið 2023

Ítarleg umfjöllun Jóns Viðars um hrútasýningar á sjö stöðum á Vesturlandi

Ítarleg umfjöllun Jóns Viðars um hrútasýningar á sjö stöðum á Vesturlandi