Lilja Magnúsdóttir gefur út skáldsöguna Friðarsafnið

Lilja Magnúsdóttir átti sín uppvaxtar- og unglingsár í Borgarfirði, fæddist fyrir réttum 60 árum og hélt upp á sextugs afmælið í haust með því að fara í fyrsta skipti ein í ferðalag til Portúgals; „svona til að þroska „online“ hæfileikann,“ eins og hún segir sjálf. Segja má að kennsla, skriftir og samskipti við útlendinga séu ævistarf hennar. Frá 1990 hefur hún kennt útlendingum íslensku ýmist í fjarnámi eða staðnámi. Lilja var að gefa út skáldsöguna Friðarsafnið og vinnur þessa dagana við að koma henni á framfæri. Fyrsti upplestur úr nýju bókinni var á Varmalandsdögum í sumar, henni þótti það eiga vel við á þeim stað sem hún sjálf lærði að lesa og skrifa. Söguþráður í nýju bókinni tengist þeirri reynslu Lilju að hafa í 33 ár kennt útlendingum íslensku. Lilja Magnúsdóttir settist niður með blaðamanni dagpart í liðinni viku.

*Lilja í Skotlandsferð í september á slóðir Auðar djúpúðgu, sem hún segir hafa verið ömmu sína í 32. lið. Ljósm úr einkasafni.*

Stór frændgarður

Foreldrar Lilju eru Svanhildur Guðbrandsdóttir og Magnús Halldórsson, sem lést snemma á þessu ári. „Ég átti fyrst heima á Ánastöðum á Mýrum en eftir að íbúðarhúsið þar brann árið 1967 lét fóstursystir pabba foreldra mína hafa Stað í Borgarhreppi en þau hjónin, Elín og Finnur, fluttu í Borgarnes. Árið 1972 fluttum við svo að Hraunsnefi í Norðurárdal þar sem foreldrar mínir bjuggu allt til 1997, en eftir það í Mosfellsbæ. Pabbi vann fyrir sér með akstri og þekkti alveg gríðarlega marga, var mannblendinn og fróðleiksfús. Mamma starfaði fyrst í stað mest við uppeldi okkar systkinanna auk annarra bústarfa, hún er úr stórri fjölskyldu sem kennd er við Tröð og Álftá á Mýrum. Ég á því alveg gríðarlega stóran frændgarð hér á Vesturlandi, frá báðum foreldrum mínum,“ segir Lilja.

Víða sett niður penna

Skólaganga Lilju var líkt og hjá öðrum sveitabörnum fyrst í barnaskólanum á Varmalandi, síðan var hún þrjá vetur í Héraðsskólanum í Reykholti en varð stúdent frá Fjölbrautaskólanum í Ármúla. Þá lá leiðin í nám í íslensku við Háskóla Íslands hvar hún tók einnig kennararéttindi. „En meistaranám mitt var í hagnýtri ritstjórn og útgáfu. Það hefur því lengi legið í loftinu að ég færi að skrifa. Ég hef þó lengst af starfað við kennslu, en auk íslenskukennslu fyrir útlendinga hef ég bæði kennt við Kirkjubæjarskóla á Síðu og Menntaskólann í Kópavogi. Núna kenni ég útlendingum í Mími sem er símenntunarmiðstöð fyrir fullorðna. Frá árinu 2018 til 2022, starfaði ég svo sem kynningarfulltrúi Skaftárhrepps og var verkefnastjóri á Kirkjubæjarstofu.“ Lilja hefur skrifað og er eigandi vefjarins Eldsveitir.is sem er fullur af fróðleik um sveitirnar milli Mýrdalssands og Skeiðarársands sem núna eru Skaftárhreppur. Á vefinn safnaði hún sögum og ljósmyndum í mörg ár. „Sveitirnar fyrir austan heilluðu mig þegar ég kom fyrst á Kirkjubæjarklaustur 1985. Markmiðið með vefnum er að vekja athygli á sögu, menningu og náttúru héraðsins. Þegar ég sinnti verkefnastjórn á Kirkjubæjarstofu sá ég svo einnig um vefinn Sagnir af Suðurlandi.“ Auk þessara ritstarfa hefur Lilja skrifað pistla og greinar í Morgunblaðið, meðal annars um íslenskt mál.

Tvöföld búseta

Á Kirkjubæjarklaustri hefur Lilja búið frá 1990, en hefur einnig átt sitt annað heimili í Kópavogi frá 2005. Á Klaustri kynntist hún Benedikt Lárussyni sem rekur vinsælt tjaldstæði og útleigu smáhýsa á Kirkjubæ II. Það fyrirtæki stofnuðu foreldrar Bendikts og Lárus faðir hans leggur enn hönd á plóg í þeim rekstri. Börn þeirra Lilju og Benedikts eru uppkomin. Ólöf Rún er myndlistarkona, hljóðmaður og tónlistarkona en sonurinn Baldvin Lár er matreiðslumaður og rekur með öðrum veitingahúsið Kjarr á Kirkjubæjarklaustri ásamt því að vinna í Sælkerabúðinni í Reykjavík. „Okkar heimili er því bæði á Klaustri og Kópavogi. Það er hentugt að eiga heimili í Kópavogi en Kirkjubæjarklaustur er einstakur staður. Þaðan er langt í annað þéttbýli; 80 km til Víkur en 200 km til Hafnar og svo 200 km á Selfoss í hina áttina. Það er enginn framhaldsskóli á Klaustri og því hefur það reynst okkur vel að eiga íbúð í Kópavogi, ekki síst þegar börnin hófu framhaldsnám.“

Útgáfuhóf í næstu viku

Eftir að ég hætti í starfi kynningarfulltrúa í Skaftárhreppi ákvað ég að gefa mér tíma til að skrifa. Ég hef líka séð um útgáfuna sjálf. Það er í sjálfu sér mikil vinna, en afar skemmtileg. Ég fylgi bókinni eftir frá A til Ö. Það er alveg hægt í dag en erfiðust er markaðssetningin, þess vegna meðal annars er ég hingað komin,“ segir Lilja og brosir. Hún segist ekki enn hafa komist í gegnum það nálarauga sem höfundar þurfa að rata í gegnum til að komast í bókaþáttinn Kiljuna á ríkismiðlinum. Hún þeytist því sjálf um með bækur hvort sem það er í Fríhöfnina í Keflavík, Bónus fyrir jólin eða bókaverslanir um allt land. Hún stefnir svo á formlegt útgáfuhóf í Pennanum Eymundsson í Smáralind miðvikudaginn 25. október næstkomandi.

Illa komið fram við útlendinga og ungar konur

Lilja segist hafa kynnst mörgu ungu fólki þegar hún var kennari. „Ég hef verið í íslenskukennslu allt frá 1990. Í gegnum kennsluna hef ég kynnst fjölmörgum útlendingum, meðal annars flóttafólki sem margt hvert hefur náð alveg frábærum árangri í framandi landi. Hér er margt duglegt fólk búið að koma sér fyrir, hefja nýtt líf og eru bæði góðir og gegnir þátttakendur í þjóðlífinu. Stjórnvöld velja frekar að fólk frá Schengen löndunum sé hér í stuttan tíma en auðvelda fleirum að setjast hér að. Stundum heyrast stjórnmálamenn tala eins og fólk frá löndum utan Schengen sé hættulegt okkar samfélagi. Sú umræða hefur m.a. heyrst inn á Alþingi. Þar hverfa mannréttindi stundum eins og dögg fyrir sólu þegar þingmenn fara á flug,“ segir Lilja. Hún segir að orðræðunni hér á landi verði að breyta og þar megi margir landsmenn líta í eigin barm. „Við erum alin upp við að tala um rétt heimafólks til þessa eða hins, að viðkomandi sé heimamaður, og því verði að gæta hagsmuna hans í sínum „heimahreppi“. Þessi hugsanaháttur getur jafnvel ríkt í garð annarra Íslendinga þar sem talað er um aðkomumenn þó fólk hafi búið á staðnum í fimmtíu ár. Staðreyndin er sú að það eru 60-80 milljónir manna á vergangi um heiminn og þetta fólk þarf að geta átt möguleika á að koma sér einhversstaðar fyrir, eignast nýjan „heimahrepp“. Við Íslendingar þurfum virkilega að læra að taka fólki sem jafningjum, bjóða alla velkomna. Við erum til dæmis að upplifa að samkynhneigt fólk kemur hingað í stórum stíl vegna þess að það verður fyrir fordómum og ofbeldi í heimalandinu og neyðist til að flýja.“ Lilja segir að söguþráðurinn í nýju skáldsögunni markist af þeirri reynslu sem hún hefur af því að vinna með útlendingum og ungu fólki.

Annar þráður sögunnar er svo barátta nokkurra stúlkna við unga menn sem vaða yfir þær. Þegar þessir þræðir fléttast saman taka sögupersónur ákvarðanir sem eiga eftir að hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér.

Hugrökk kona

Lilja hefur nú skrifað þrjár bækur: Sú fyrsta, Svikarinn, var gefin út af bókaútgáfunni Sæmundi 2018 og var sú bók tilnefnd af lesendum Storytel sem besta skáldsaga ársins 2019 og er enn að seljast vel sem hljóðbók. Þá kom út smásagnasafnið Gaddavír og gotterí árið 2022 og nú í haust gaf Lilja sjálf út Friðarsafnið og stofnaði utan um verkefnið útgáfufyrirtækið Brönu, en Brana þýðir hugrökk kona.

Í umsögn um Friðarsafnið skrifar Steinunn Inga Óttarsdóttir á skald.is meðal annars um bók Lilju: „Rakel, aðalsöguhetjan, fékk þá bráðsniðugu hugmynd að setja á laggirnar safn um frið í heiminum til mótvægis við stríð og hatur sem geisar svo víða. Á safninu er athyglinni beint að þeim sem hafa ýmist barist fyrir friði eða haldið friðinn og að fólki sem hrekst á flótta þegar friðurinn er úti. Frank /Ahmed er flóttamaður sem leitar skjóls á safninu. Þau Rakel eiga uppbyggilegar og fræðandi samræður um flóttamannavandann, hann með sína stríðshrjáðu fortíð en hún með góðmennskuna að leiðarljósi. Milli reynslu þeirra, menningar, aðstöðu og skoðana er hyldjúp gjá.“

„Í Friðarsafninu er varpað upp siðferðislegum spurningum um ástandið í heiminum og það er alveg skýrt hvar afstaða höfundarins liggur,“ skrifar Steinunn Inga. „Tónninn er sleginn strax í upphafi sögunnar: „Hvað gerir sá sem er bannað að bjarga sér?“.“

En áfram úr ritdómi Steinunnar Ingu: „En upp kemst um flóttamanninn í felum á safninu og Rakel setur i gang ansi djarft og fáránlegt ráðabrugg til að koma honum undan, með ófyrirséðum afleiðingum. Inn í spilið dragast þau Helena systir og Ragnar, kærasti Rakelar sem glímir við skap- og siðferðisbresti, hin fagra Linda sem leitar að ástinni og strákagrúppa sem safnar og dreifir óviðurkvæmilegum myndum af stelpum sem þeir hafa komist í kynni við. Hin framtakssama Rakel tekur einmitt að sér að reyna að koma þeim á kné í leiðinni. Meira er ekki gefið upp um söguþráðinn í bili en lofað ágætis afþreyingu með dágóðum skammti af áleitnum boðskap.“ Steinunn Inga endar á að skrifa: „Verst að það er ekkert Friðarsafn til í alvörunni – það er alveg frábær viðskiptahugmynd.“

Á bókarkápu segir að sagan Friðarsafnið vekji upp spurningar um hvað það er í raun að vera flóttamaður. Hver þarf að flýja og hvers vegna? Er það einungis fólk frá stríðshrjáðum löndum eða getur það hent þá sem búa í friðsömu samfélagi? Bókin er því spennandi og áleitin skáldsaga sem tekur á margvíslegum birtingarmyndum ofbeldis á raunsæjan og áhrifaríkan hátt.

Nýtist reynslan af að kenna útlendingum og ungu fólki

Lilja Magnúsdóttir gefur út skáldsöguna Friðarsafnið

Lilja Magnúsdóttir gefur út skáldsöguna Friðarsafnið