Upplýsingafundur um komu umsækjenda um alþjóðlega vernd í Hvalfjarðarsveit

Vinnumálastofnun boðaði íbúa í Hvalfjarðarsveit til opins upplýsingafundar síðdegis í dag á Hótel Glymi. Þar var kynnt fyrirhugað úrræði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd en eins og fram hefur komið hefur ríkið einmitt tekið Hótel Glym á leigu til allt að tveggja ára frá 1. október næstkomandi. Hótelrekstri verður því hætt í lok þessa mánaðar á Glymi. Þeim sem áttu bókaða gistingu í haust hefur nú verið vísað á nærliggjandi hótel og segir Margrét Rósa Einarsdóttir hótelstjóri að flestir hafi fengið inni á Hótel Hamri í Borgarnesi. Íbúafundinum stýrði Andrea Ýr Arnarsdóttir oddviti en kynningu á fundinum hélt Gísli Davíð, sviðsstjóri hjá Vinnumálastofnun. Um hálft hundrað íbúa mætti á fundinn og var reynt að svara þeim spurningum sem fram voru bornar.

Reka starfsemi á tæplega 30 stöðum

Í máli Gísla Davíðs hjá Vinnumálastofnun kom fram að stofnunin hafi 1. júlí 2022 tekið við umsjón með búsetuúrræðum og þjónustu við þá sem sótt hafa um alþjóðlega vernd hér á landi. Útlendingastofnun sá áður um slíkt en sér nú um móttöku umsókna en Ríkislögreglustjóri tekur við málum þeirra sem fá synjun um dvalarleyfi. Þegar Vinnumálastofnun tók við þessu afmarkaða verkefni málefna flóttafólks, fyrir rúmu ári síðan, voru um 700 umsækjendur um vernd, en sú tala hefur þrefaldast síðan, en nú eru 2.100 virkar umsóknir og alls tæplega þrjú þúsund útlendingar staddir einhvers staðar í kerfinu hér á landi. Frá síðustu áramótum hafa 1.500 sótt um alþjóðlega vernd hér á landi og því er spáð að 1200-1500 muni sækja um slíka vernd næstu mánuði. Þegar umsókn um vernd hefur verið staðfest er það á höndum Vinnumálastofnunar að skaffa fólkinu húsnæði, tryggja því pening til framfærslu og aðgengi að lágmarks heilsugæslu. Nú hefur Vinnumálastofnun alls tekið 25-28 fjölbýlishús, skólabyggingar og hótel á leigu og er Hótel Glymur á Hvalfjarðarströnd næst í röðinni. Nú er farið í auknum mæli að taka á leigu húsnæði utan höfuðborgarsvæðisins og jafnvel í sveit, fjarri allri þjónustu, sem gerir allt utanumhald talsvert flóknara fyrir Vinnumálastofnun. „Það er einfaldlega svo að ekki er lengur nægjanlegt framboð af hentugu húsnæði í þéttbýli og því verðum við að fara lengra út á land,“ sagði Gísli. Meðal þeirra staða utan höfuðborgarsvæðisins sem fólki hefur verið vísað til má nefna Grindavík, Laugarvatn, Reykjanesbæ og Bifröst. Nú er því stefna Vinnumálastofnunar að dreifa fólki víðar um landsbyggðina.

Margt enn óljóst

„Við opnuðum á síðasta ári á Laugarvatni og en því fylgdu ýmsar áskoranir að koma svona starfsemi fyrir í litlum byggðakjarna. Á Laugarvatni er þó mun fleira í boði en er hér á Hvalfjarðarströnd,“ sagði Gísli Davíð og benti á verslun sem dæmi. „Það verður því áskorun fyrir okkur að fara með hóp fólks út í sveit, fjarri þjónustu en við þurfum á móti að tryggja fólkinu akstur í þéttbýlið til að það geti sótt þjónustuna. Hér á Glymi verður pláss fyrir allt að 80 manns miðað við 100% nýtingu. Líklegast er þó að hér muni dvelja 60-70 manns að staðaldri. Við stefnum á að það verði einkum pör og fjölskyldur sem komi hingað,“ sagði Gísli Davíð. Svo virtist sem hann væri þarna á fundinum í fyrsta skipti að upplýsa fulltrúa í sveitarstjórn Hvalfjarðarsveitar um að von væri á ótilteknum fjölda barna sem þá þurfa eðli málsins samkvæmt að fá skólaþjónustu. „Við erum að hefja samtal við Heiðarskóla og fram hefur komið að þar er svigrúm til að fjölga nemendum. Það verður eitthvað af börnum á skólaaldri sem kemur hingað en það er einfaldlega þannig að við getum ekki sagt til um fjölda þeirra nú, þar sem við vitum ekki hvernig samsetning hópsins verður,“ sagði Gísli Davíð. Þá kom fram hjá honum að heldur er ekki útséð um frá hvaða þjóðlöndum flóttafólkið kemur, það gæti komið frá Venesúela, Afríku eða Úkraínu. „Við munum hins vegar alltaf horfa á menningarlegan bakgrunn fólks áður en því er raðað saman í húsnæði. Hópurinn þarf að tilheyra sambærilegri menningu og hafa svipaðan bakgrunn til að geta búið saman. Allt er þetta fólk að koma inn í samfélag sem það þekkir ekkert fyrir. Við munum því tryggja að hér verði sólarhrings vakt og er það Öryggismiðstöðin sem sér um hana fyrir okkur. Þá kemur starfsfólk Vinnumálastofnunar þrisvar í viku, félagsráðgjafar og fleiri sem veita fólkinu upplýsingar og stuðning. Fólkinu verður tryggð rútuferð á Akranes þrisvar í viku, þar sem það getur keypt í matinn og fengið þá þjónustu sem því vanhagar um. Þá höfum við rætt við Heilbrigðisstofnun Vesturlands um að veita fólkinu nauðsynlega læknisþjónustu,“ sagði hann.

Gísli Davíð sagði að gott væri að nýta þá reynslu sem fengist hefur af búsetu hælisleitenda á Laugarvatni, en það skal tekið fram að það er mun fjölmennara þorp en Hótel Glymur. Lagði hann áherslu á að best væri að virkja sem flesta til virkni; félagsstarfs og afþreyingar, og nefndi að RKÍ væri reiðubúið að skipuleggja slíkt og þá hefur Símenntunarmiðstöðin tekið vel í það einnig. Sagði Gísli Davíð dýrmætt að nærsamfélagið á Laugarvatni hafi tekið vel á móti þeim sem þar hafa dvalið í óvissu þar til svar berst um hvort umsókn þeirra um alþjóðlega vernd er samþykkt eða henni synjað.

Hafa áhyggjur af grunnskólanum

Gert er ráð fyrir að fyrstu umsækjendur um alþjóðlega vernd komi í Hvalfjörðinn um miðjan október. Á fundinum lýstu nokkrir gesta áhyggjum yfir því að Heiðarskóli væri ekki mannaður til að taka mikinn fjölda erlendra barna inn í haust án þess að ráða til þess viðbótar starfskrafta. Sumir tóku jafnvel svo djúpt í árinni að telja skólann í hættu og lýstu áhyggjum sínum yfir að börn sem þar eru nú fengju ekki nægjanlega góða þjónustu. Sveitarstjórn var spurð hvort hún væri búin að gera sér grein fyrir því sem framundan væri? Andrea Ýr oddviti upplýsti að Hvalfjarðarsveit, sveitarstjórn, starfsfólk og íbúar, myndu gera allt sem í þeirra valdi stæði til að taka sem best á móti fólkinu og verja hagsmuni þess og allra íbúa. Viðurkenndi hún fúslega að auðvitað yrði fullt af áskorunum sem fylgdi þessu verkefni, en sveitarfélagið hefði ekki haft neitt um málið að segja eftir að Vinnumálastofnun var búin að taka hótelhúsið á leigu. Gísli Davíð ítrekaði að hann sjálfur hefði aldrei kynnst eins miklum ófyrirsjáanleika í nokkru starfi. Jafnvel þótt hann væri þarna mættur til að upplýsa íbúa eins vel og hann gæti, gæti hann með engu móti sagt til um endanlegan fjölda fullorðinna eða barna sem í Hvalfjarðarsveit munu koma í haust.

Enginn staðall til um íbúðarhúsnæði

Umsækjendur um alþjóðlega vernd fá vikulega greiðslu úr ríkissjóði sem duga á fyrir framfærslu. Á Hótel Glymi er gert ráð fyrir að fólk eldi sjálft sinn mat og hugsanlega þarf því að fjölga t.d. eldavélum í húsinu. Fram kom að Vinnumálastofnun mun taka tvær vikur frá því húsið fæst afhent til að gera nauðsynlegar breytingar. Stofnunin hefur ekki staðal til að fara eftir þegar kemur að því að leigja húsnæði undir flóttamannabúðir af þessu tagi. Þó eru gerðar kröfur um að brunavarnir séu í lagi, húsnæðið standist skoðun heilbrigðiseftirlits og almennt þær reglur sem gilda um gistiheimili. Væntanlega eru slík leyfismál í lagi í ljósi þess að í húsinu hefur verið rekið hótel fram á þennan dag.

Í langan tíma hefur verið skortur á neysluvatni á Hótel Glym og var spurt út í það atriði á fundinum. Ekki kom beint svar á fundinum um hver staða neysluvatnsmála væri. Þá var spurt hvort nægjanlegt væri að hafa einn starfsmann Öryggismiðstöðvarinnar að staðaldri í húsinu, þegar allt að 80 hælisleitendur væru þar búsettir. Þá komu einnig fram raddir íbúa sem óttuðust ef þeir sem fengju inni yrðu margir einstaklingar án fjölskyldna. Slíkt hefði gefið slæma reynslu, t.d. í Reykjanesbæ þar sem karlmenn hefðu verið í meirihluta. Enn og aftur svaraði Gísli Davíð því til að stefnt væri að því að pör og fjölskyldur yrðu búsetta á Glym, þótt hann gæti ekki lofað neinu.

Loks kom fram á fundinum að jafnaði tekur það 3-7 mánuði að afgreiða umsóknir um alþjóðlega vernd hér á landi. Á leigutíma Hótels Glyms má því gera ráð fyrir að á tveggja ára tímabili muni jafnvel 4-5 umgangar af fólki dvelja þar. Spurt var hvað tæki við eftir að niðurstaða liggur fyrir um umsókn. Gísli Davíð svaraði því til að ef umsókn væri hafnað færi mál viðkomandi inn á borð Ríkislögreglustjóra, en ef umsókn væri afgreidd jákvætt gæti viðkomandi búsett sig hér á landi. Fær þá sjálfkrafa lögheimili í því sveitarfélagi sem hann er staddur þegar umsóknin er afgreidd. Flestum umsóknum um alþjóðlega vernd hér á landi er hins vegar hafnað og hefst þá undirbúningur að för fólksins úr landinu.

*Andrea Ýr Arnardóttir oddviti stýrði fundi en Gísli Davíð sviðsstjóri hjá Vinnumálastofnun upplýsti gesti um verkefnið sem framundan er.*

Stefnt að því að pör og fjölskyldufólk flytji á Hótel Glym