Viðtal við Eirík Óskarsson úr jólablaði Skessuhorns frá árinu 2014.

„Það er nóg fyrir mig að líta bara hérna út um gluggann snemma á morgnana og horfa norður fyrir Skagann, yfir sjóinn, hvort ég sé vindstreng. Geri ég það þá fer ég ekkert á sjó þann daginn.“ Við erum stödd upp á sjöttu hæð í nýlegri íbúðablokk að Stillholti 19 á Akranesi. Útsýnið þaðan yfir neðri hluta Akraness, sem margir kalla gamla bæinn, og áfram út yfir Faxaflóa, er tignarlegt. Maðurinn sem mælir þessi orð er Eiríkur Óskarsson, Vestlendingur og Skagamaður allt sitt líf. Hann hefur heldur betur komið víða við á sinni starfsævi. Nú er hann kominn á eftirlaun og býr þarna í rólegheitum ásamt Dagnýju Hauksdóttur eiginkonu sinni. Þó er hann ekki alveg sestur í helgan stein. Hann er trillukarl á sumrin og yfir vetrartímann gerir hann svo upp sextugan þýskan vörubíl ásamt syni sínum.

Alinn upp af ömmu sinni

Sjálfur er Eiríkur 77 ára gamall. Hann leit fyrst dagsins ljós í Reykjavík í júlí 1937. Það er ekki mulið undir menn sem hefja lífsgönguna á því að vera teknir úr höndum móður sinnar. „Fyrstu níu mánuðina var ég hjá henni. Þá bjó móðuramma mín, Jónína Jónsdóttir, með manni sem hét Finnbogi Jónsson austur í Loðmundarfirði á Austfjörðum. Það var kannski ekki hægt að komast lengra frá allri menningu. Amma mín kom að austan til Reykjavíkur og sótti mig og fór með mig frá móður minni og eftir það dvaldist ég hjá ömmu og hún ól mig upp.“

Hvernig skýrir hann þetta? „Það er alltaf einhver hluti fólks í þjóðfélaginu, sem er óhæfur til sinna starfa. Þannig eru til óhæfar mæður og móðir mín var ein af þeim. Fyrstu fjögur börnin sem hún eignaðist fóru bara tvist og bast eins og sagt er. Eitt var gefið og hin alin upp hjá vandalausum. Finnbogi bróðir minn ólst þannig upp hjá vandalausu fólki. Það var auðvitað óregla sem var ástæðan fyrir þessu. Móðir mín kemur náttúrulega þarna úr einangraðri sveit á umbrotatímum. Síðan kemur herinn og hún átti eitt barn með hermanni. Það var bara svo mikið að gerast. Seinna giftist hún manni sem var ættaður af Álftanesi. Þau byggðu sér hús á Seltjarnarnesi en svo fór allt í sama farið. Hún lenti á flækingi með yngsta bróður minn. Þetta var ekkert annað en óregla vegna áfengisdrykkju,“ segir Eiríkur alvarlegur í bragði.

Æskuár á Mýrum og í Straumfirði

Þremur árum síðar lést Finnbogi sambýlismaður ömmu Eiríks. Þar með urðu enn breytingar í lífi lítils drengs. „Þá flutti amma úr Loðmundarfirði suður til Reykjavíkur. Ég hef þá verið um fjögurra ára. Hún tók mig svo með sér vestur á Mýrar að bænum Hamraendum, þar sem hún réði sig sem ráðskonu. Síðan færði hún sig yfir í Straumfjörð tveimur árum síðar. Þar hafði bóndinn, Guðbjarni Helgason, misst konu sína frá tveimur börnum og vantaði ráðskonu. Þarna í Straumfirði ólst ég svo upp frá sex ára aldri. Í Straumfirði var búskapur, þetta var einangraður útnári alveg eins og Loðmundarfjörður. Það var eins og amma mín sækti í slíka staði. Þarna var bara lifað af landinu. Róið til fiskjar, veiddur fugl, enda óhemja þar af lunda, – og hokrað með kýr og sauðfé. Nauðsynjavörur voru svo sóttar í Borgarnes. Þarna átti ég heima þar til ég fór þaðan alfarinn 18 ára gamall. Þá var ég reyndar búinn að prófa að fara túr á togara.“ Eiríki héldu engin bönd vestur í Straumfirði eftir að hann varð fulltíða. „Maður sótti stíft að komast á sjóinn. Ég sá ekkert annað.“

Eldskírn ungs fiskimanns

Smjörþefinn af sjómennskunni fékk hann 16 ára gamall þegar hann fór einn túr á togaranum Mars RE. „Það hefur verið 1953. Ég man að skipstjórinn, Jón Björn, var svo lágur í loftinu að hann þurfti alltaf skammel að standa á til að sjá út um brúargluggann. Hann var reyndur togaraskipstjóri og mikill fiskimaður. Fyrst vorum við að veiðum vestur á Hala og fengum ekki neitt. Þegar liðin var vika í reiðileysi fórum við suður á Eldeyjarbanka. Þar fyllti karlinn dallinn. Ég var nú pasturslítill og hafði aldrei lent í öðru eins. Dekkið var fullt af fiski. Svo voru staðnar aukavaktir, maður stóð í níu klukkutíma og svaf í þrjá. Aflinn eingöngu þorskur og allt ísað niður í lest. Ég fór ekki einu sinni úr stakknum, bara lak niður einhvers staðar frammi í skipi. Þá hét ég því að ég skyldi aldrei fara út í þetta helvíti aftur. Þetta var eldskírnin. Þá sneri ég aftur heim í Straumfjörð, var þar um sumarið og hugsaði mín ráð. Fór svo vetrarmaður að Hofsstöðum á Mýrum hjá Friðjóni Jónssyni og Ingibjörgu Friðgeirsdóttur.“

Eftir þann vetur var Eiríkur búinn að ákveða að Mýramaður skyldi hann ekki verða. „Ég fór svo alfarinn frá Mýrunum og Straumfirði beint suður á Akranes. Þá slitnuðu böndin við æskuslóðirnar. Ég kvaddi uppeldissystkini mín þau Magnús og Sigrúnu Guðbjarnabörn. Þau búa bæði í dag í Borgarnesi. Eftir á að hyggja þá fór ég þarna eiginlega nánast á flæking. Ég var á bátunum hjá HB & Co. Meðal annars á Sveini Guðmundssyni AK. Á honum fórum við á síldveiðar. Jónína amma mín flutti svo vestan úr Straumfirði suður á Akranes ekki löngu síðar og settist hér að. Ég bjó hjá henni veturinn 1957 -1958. Þá reri ég með Þórði Sigurðssyni skipstjóra á Ver AK á línu.“ Þarna tók sjómennskan við að mestu hjá Eiríki. Tíminn átti eftir að leiða í ljós að upp frá þessu byrjaði hann að skjóta rótum á Akranesi þó upphafið væri vissulega skrykkjótt þar sem gekk á ýmsu.

Hljóp uppi sitt eigið skip

Í ágúst 1958 réði Eiríkur sig á Dísarfell. Það var flutningaskip í eigu Sambands íslenskra samvinnufélaga. „Ég bjó þá hérna á Akranesi. Ég man að ég sat á sjómannastofunni hér á Akranesi þar sem kona ein rak matsölu fyrir sjómenn. Þá kemur maður þar inn og er að leita að háseta á Dísarfellið sem lá hér og var að lesta síld. Mér var boðið plássið. Þetta var hálf merkilegt því reglan var sú að engir færu í skipsrúm á Sambandsskipum nema þeir væru tengdir Framsóknarflokknum að einhverju leyti. Annaðhvort synir bænda sem tengdust samvinnuhreyfingunni á einhvern hátt, eða menn með sambönd inn á skrifstofur Sambandsins. Nú, en ég er ráðinn og við siglum af stað með síld til Finnlands þó ég væri ekki Framsóknarmaður. Enda stóð þessi sjómennska mín ekki mjög lengi,“ segir Eríkur kankvís á svip.

Í Riga í Lettlandi tók Dísarfellið svo kolafarm áður en aftur var siglt heim til Íslands. „Við áttum að skipta þessum kolum niður á hafnirnar með ströndinni hér á Íslandi. Það er í þessu verki sem við komum til Hólmavíkur. Þarna hafði ég komið þegar ég var á síldveiðum á Sveini Guðmundssyni í Húnaflóanum og kynnst fólki í þorpinu. Það var sveitaball þegar við vorum þarna á Dísarfellinu og mig langaði ósköp mikið. Stýrimaðurinn leyfði mér að fara í land en sagði að það yrði brottför eftir tvo tíma. Þegar ég kom til baka að þeim tíma liðnum þá var skipið farið og ég sá bara ljósin á því úti á Steingrímsfirði. Þeir höfðu skilið mig eftir. Ég gat ekki sætt mig við þetta. Ég vissi að þeir ætluðu á Ingólfsfjörð að losa þar kol og fékk mann sem átti stóran trukk til að skutla mér fyrir Steingrímsfjörðinn. Þarna um nóttina hljóp ég svo yfir Trékyllisheiðina, svona um það bil fimm tíma skokk. Ég komst ofan í Djúpuvík og bankaði upp á í fyrsta húsi sem ég kom að, tæplega sex um morguninn. Kona kom til dyra og varð forviða að heyra að ég væri að koma frá Hólmavík. Hún gaf mér þó kaffi og sendi ungan dreng niður á bryggju til að athuga hvort ekki væri einhver bátur að leggja út í línuróður. Drengurinn kom til baka og sagði svo vera. Ég fékk far með þessum báti yfir á Gjögur. Þar hitti ég mann sem hringdi í bónda þar í sveitinni sem að vörmu spori kom á jeppa og ók mér til Ingólfsfjarðar og þar náði ég skipinu. Fólkið á Ströndunum var svona hjálpsamt. Þetta hafði enga eftirmála þótt ég fengi reyndar föðurlegt tiltal hjá Ríkharði Jónssyni skipstjóra.“

Bátalíf frá Akranesi og togaramennska frá Reykjavík

Bátalífið á Skipaskaga og tilviljanakennd farmennska með samvinnumönnum átti þó ekki alls kostar við Eirík. Hann vildi komast á togarana. Þeir voru flestir fyrir sunnan. Hann flutti til Reykjavíkur og fór að vera á togurunum þar. „Ég réði mig á Hallveigu Fróðadóttur RE. Sá dallur var alltaf á kafi. Maður skipti kannski tvisvar um alklæðnað á vaktinni. Maður var alltaf á kafi í sjó. Eitt sinn fengum við á okkur brot á Halanum og togarinn fór alveg á hliðina. Ég var við spilbremsurnar, á grindinni sem kallað var. Ég rétt náði í handfangið á einu af stýrishjólumum á spilunum. Það var sko dauðahald. Hefði ég misst það þá hefði ég farið í hafið. Eftir að ólagið var gengið yfir og togarinn hafði rétt sig af þá lét skipstjórinn, Sigurður Þórarinsson, telja mannskapinn til að fullvissa sig um að engum okkar hefði skolað fyrir borð. Hausarnir voru taldir og talan stemmdi.“

Þetta var árið 1959. Íslendingar stóðu eins og svo oft fyrr og síðar í hatrömmu landhelgisstríði. Nú var deilt um útfærslu landhelginnar í tólf sjómílur. Bretar settu löndunarbann á íslensk fiskiskip í breskum höfnum. Það hélt þó ekki. Þeir á Hallveigu Fróðadóttur hnekktu þessu og færðu þannig Ísland skrefi nær sigri í deilunni. „Eftir að hafa fiskað í skipið einn túrinn í nóvember, sigldum við til Grimsby á Englandi án þess að hafa nokkuð samband við neinn með loftskeytum. Við vildum láta reyna á þetta. Það urðu engin mótmæli að heitið gat. Skipið var tekið inn og við náðum að selja. Með þessu var löndunarbannið rofið.“

Komst í gott togarapláss

Eiríkur segir að árin í kringum 1960 hafi verið óttalegt skraptímabil á togurunum. Oft var erfitt að manna skipin. „Það var aldrei neitt fiskirí að heitið gat. Ég hætti á Hallveigu og var um tíma á togaranum Hvalfelli. Guðbjörn Jensson (Bubbi Jens) var skipstjóri þar. Þar var líka bróðir hans, Ketill Jensson, menntaður óperusöngvari frá Ítalíu sem fékk hvergi vinnu og fór á togara. Sjálfur var ég bara á reki á úthafi lífsins, átti hvergi heima. Bjó um borð í togurunum, líka þegar við vorum í landi. Öll þénustan fór bara í skemmtanir og brennivín. Við vorum margir mjög hneigðir til víns. Það fór að svífa á menn þegar við nálguðumst höfn af einskærri tilhlökkun að geta nú dottið ærlega í það. Næst réði ég mig á Ágúst GK. Þar var áhöfnin að stórum hluta bara unglingar. Þetta var auðvitað bara algert rugl.“

Hinn ungi sjómaður sem þarna var um 23 ára gamall vildi komast í betra pláss með vöskum mönnum. Nú bar svo til að Tryggvi Ófeigsson útgerðarmaður, hafði keypt togarann Gerpi frá Neskaupstað og skírt hann Júpíter. „Hjalti Gíslason skipstjóri á Ágústi GK átti að taka við sem fyrsti stýrimaður á Júpíter RE þar sem Bjarni Ingimarsson var skipstjóri. Hann bauð mér og tveimur öðrum að koma með sér yfir. Ég var ráðinn sem netamaður á Júpíter. Ég var ágætur í netum, bætingum og þess háttar. Þetta var árið 1960. Þarna átti ég heima og kunni vel við mig. Um borð var fastur kjarni af körlum og Bjarni ótrúlegur kafteinn og annálaður fiskimaður. Ég hefði farið út í hvaða óveðri sem var á Júpíter, með Bjarna við stýrið. Þarna blotnaði maður aldrei. Skipið var ótrúleg sjóborg enda þýsk smíði og undanfari Víkings AK, Sigurðar RE og þeirra systurskipa frá Þýskalandi.“

Hitti lífsförunautinn og náði fótfestu

Það var ekki ofmælt að þó Eiríkur væri knár togarasjómaður í góðu skipsrúmi þá var hann enn hálfgert rekald í ólgusjó lífsins, eins og hann nefndi hér að framan. „Margir togaramenn gengu hreinlega frá sér með sukki og svalli á þessum árum. Ég var heppinn. Það er enginn vafi á því að þetta líf hefði eyðilagt mig ef ég hefði þarna ekki hitt og náð saman við Dagnýju Hauksdóttur, sem síðar varð eiginkona mín og lífsförunautur.“

Það er saga að segja frá því. „Þegar ég var á vertíð hérna á Akranesi 1957 hitti ég Dagnýju fyrst. Hún vann þá með skóla í Alþýðubrauðgerðinni sem þá var. Það var nú ósköp saklaust. En ég fór þó á togarana fyrir sunnan. Tengslin slitnuðu, en ég gleymdi henni aldrei. Syðra kvæntist ég svo konu frá Færeyjum. Það samband varði ekki lengi og við skildum, en eignuðumst tvo syni. Hún fór til Færeyja og skildi strákana eftir þar á barnaheimili, en ég vissi ekkert um það fyrr en löngu seinna. Annar þeirra býr nú í Danmörku en sá yngri í Þórshöfn í Færeyjum. Þeir hafa báðir heimsótt okkur eftir að þeir urðu fullorðnir, síðast nú í sumar.“

Eiríkur útskýrir að Dagný hafi á þessum sama tíma og hann reyndi sitt misheppnaða hjónaband, farið í sambúð með manni á Akranesi og eignast son og dóttur. „Svo er það í apríl 1962 að ég er í landi á Júpíter í Reykjavík að ég sé Dagnýju á göngu á Laugaveginum. Ég stekk út úr bílnum og heilsa upp á hana. Til að gera langa sögu stutta þá eru nú orðin rúmlega 52 ár síðan. En þarna var komin mín fyrsta viðspyrna í lífinu. Ég fann ankerið. Óreglunni og ístöðuleysinu mátti alveg fara að ljúka þarna. Já, ég var ansi blautur og hefði getað endað eins og svo margir góðir drengir félagar mínir sem voru á sjó á þessum árum.“

Siglt til hjálpar Elliða

Árið 1962 var gæfuár hjá Eiríki á fleiri sviðum en því persónulega. „Fyrr þetta sama ár, í febrúar var það, björguðum við á Júpíter áhöfninni á togaranum Elliða SI frá Siglufirði. Við vorum að slóa undan brjáluðu veðri út við Eldey. Þá verðum við um borð varir við að Júpíter er settur á fulla ferð. Bjarni skipstjóri keyrði norður á Jökultungu og byrjaði að slóa þar aftur. Enginn skildi hvað hann var að fara, kannski ekki einu sinni hann sjálfur. Þegar neyðarkallið berst svo frá Elliða þá erum við næstir þeim. Það er greint skilmerkilega frá þessu í nýútkominni bók. Atburðarásinni þar er rétt lýst eins og ég man þetta. Eins og það horfði við mér þá var Júpíter settur aftur á fulla ferð um leið og vitað var hvar Elliði var í neyð. Skipið skalf stafna á milli hjá okkur. Þegar við komum að Elliða þá var allt í tómu tjóni hjá þeim. Þeir voru búnir að missa báða björgunarbátana. Annar þeirra slitnaði frá með tveimur mönnum um borð sem týndust. Hinn slitnaði líka frá og hvarf. Tveir ungir piltar hoppuðu út á fleka, hurfu út í sortann í einn og hálfan tíma og komu svo rekandi til baka. Það skildi enginn hvernig það gat gerst.“

Þeir um borð í Júpíter sáu Elliða aldrei almennilega í sortanum. „Hann var kominn alveg á hliðina og við sáum bara smá ljóstýru.“

Línuskot upp á líf eða dauða

Það var augljóst að lítill tími var til stefnu. Siglufjarðartogarinn var að sökkva. Menn urðu að hafa snör handtök.

„Við prófuðum eitt skot með línubyssu. Ég skaut því. Við hæfðum skipið en ekki á réttum stað. Öll áhöfnin var í einum hnapp aftan við stýrishúsið og náði ekki til línunnar. Þá var ákveðið að þeir skyldu skjóta línu til okkar. Þeir voru með línubyssu, gátu skotið og hittu í fyrsta skoti. Við náðum línunni. Hefði það ekki gerst þá hefðu þeir allir farist þegar Elliði fór niður. Þetta var svo naumt. Við blésum upp gúmmíbjörgunarbát sem þeir drógu svo yfir til sín. Hugmyndin var að draga þá svo aftur yfir til okkar. Þegar þeir voru allir komnir í bátinn þá lét loftskeytamaðurinn hjá þeim vita að við mættum byrja að draga bátinn yfir til okkar. En það var svo stíft og erfitt, maður. Það sem hafði gerst var að við höfðum gefið aðeins of mikinn slaka á spottanum, hann brugðist utan um eitt skrúfublaðið á Elliða og við vorum því í reynd að rembast við að draga gúmmíbjörgunarbátinn aftur undir síðuna á Siglufjarðartogaranum í áttina að skrúfunni.“ Þegar þarna er komið sögu er Elliði alveg við það að sökkva. Sem betur fór áttuðu þeir á Elliða sig á því hvað hafði gerst. „Bátsmaðurinn hjá þeim var með hníf og skar á tógið. Við fundum hvernig allt í einu varð léttara að draga og drógum eins hratt og við gátum. Svo kom bara laus endinn allt í einu inn!“

Ljómandi andlit Elliðamanna

Örvæntingin hvolfdist yfir alla um borð í Júpíter þegar þeir sáu hvað hafði gerst.

„Ég man að Bjarni skipstjóri kom út í brúargluggann og öskraði á okkur hvassyrtur: „Djöfullinn er þetta maður, getið þið ekki hnýtt almennilega hnúta?“ Hann hélt að það hefði raknað hnúturinn. Andrés Hermannsson bátsmaður á Júpíter sem hafði hnýtt hefði aldrei skilið eftir sig hnút sem ekki héldi. Hann var vestfirskur togarajaxl og mikill fagmaður. Við sýndum Bjarna að tógið hefði verið skorið í sundur. Það var svartamyrkur og við sáum ekki hvað hafði gerst þó við værum með ljóskastara sem beindist að gúmmíbátnum. Hann lá hlémegin við okkur og nú var ekki um annað að ræða en að láta Júpíter bara reka að honum. Það gekk vel. Svo þegar gúmmíbáturinn kom á síðuna hjá okkur þá kipptum við þeim bara um borð, þegar aldan kom með þá upp á móts við lunninguna. Þeir voru þarna 26 í einni kös í 19 manna bát og einn skipshundur. Við tókum hundinn fyrst,“ segir Eiríkur og hlær lágt við endurminninguna um þessa forgangsröðun. Ég gleymi aldrei andlitunum á skipbrotsmönnunum þegar þeir komu um borð til okkar. Þeir bara ljómuðu Siglfirðingarnir; vissu að þeir höfðu sloppið við dauðann.“

Hafið tók þó sinn toll í þessu slysi. „Þarna týndust tveir ungir menn og fundust látnir síðar. Við fórum hins vegar með þá sem lifðu beint til Reykjavíkur.“

Úr sjómennsku í vélvirkjun

Eiríkur og Dagný gengu í hjónaband í nóvember 1963. Þau settust að á Akranesi með börnum Dagnýjar úr fyrra sambandi, þeim Hauk Ægi og Ástu Hrönn Jónsbörnum. „Eiríkur, eldri sonur okkar fæddist svo þetta sama ár og Alexander, sá yngri, 1965. Við höfum alltaf búið hér á Skaganum þó ég hafi haldið áfram að þvælast víða. Ég fór í Stýrimannaskólann þetta ár og tók fiskimannapróf. Ég var stýrimaður á Ver AK og Ásbirni AK. Sumarið 1965 var ég á Sigurborginni með Þórði Guðjónssyni á síld og það var mikið aflasumar. Sumarið 1966 var ég á humarveiðum á Ver AK þar sem Valdimar Ágústsson var skipstjóri. Næsta sumar þar á eftir vann ég við byggingu NATO-stöðvarinnar inni í Hvalfirði. Var vörubílstjóri og tækjamaður. Þarna var ég bara hættur á sjónum. Við fórum að byggja okkur raðhús við Vogabraut. Ég vildi vera meira heima, en varð svo ekkert meira heima en þegar ég var á sjónum. Maður var alltaf að eltast við meiri tekjur. Eftir veruna í Hvalfirði fór ég að vinna sem viðgerðamaður í steypustöð í Búrfellsvirkjun.“

Þessi vinna beindi Eiríki inn á braut vélvirkjunar. „Þegar ég kom úr Búrfelli fór ég að læra vélvirkjun í Iðnskólanum á Akranesi og á samning hjá Þorgeir & Ellert. Slippurinn á Akranesi var mikill vinnustaður á sínum tíma. Ég var þarna í slippnum og vann þar í nokkur ár. Þar vorum við að smíða fiskibáta samkvæmt teikningum Benedikts Guðmundssonar, sem enn býr hér á Akranesi. Ég smíðaði allar hurðirnar í þá. Undir lokin var ég orðinn dálítið leiður á því að smíða hurðir,“ segir Eríkur og hlær við.

Milli Vestmannaeyja og Grundartanga

Enn á ný urðu stórtíðindi í byrjun árs 1973. Það var gosið í Vestmannaeyjum. „Þegar svo gosið var um garð gengið, réði ég mig á verkstæðið hjá Viðlagasjóði úti í Eyjum í viðhald á vélunum sem voru notaðar til að moka vikrinum ofan af bænum. Þetta var ótrúlegt átak að horfa á hvernig bærinn reis úr öskunni. Þarna var ég þjóðhátíðarsumarið 1974. Eftir það réði ég mig til vinnu við undirbúning þess að reisa Járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga en þá var byrjað að grafa fyrir henni. Verktakinn, sem sá um uppgröftinn, var með verkstæði á Kúludalsá og þar vorum við Guðmundur Valdimarsson sumarið 1975. Verktakafyrirtækið fór svo á hausinn um haustið og við misstum vinnuna.“

Þá komu Vestmannaeyjar aftur til sögunnar. Eiríkur frétti af því að það vantaði lögreglumann þangað um veturinn. „Ég sótti um og fékk starfið. Það var mjög sérstakt. Minnistætt er að við vorum mikið í því að keyra fólk heim af böllum um helgar. Þetta var gert við heimamennina en utanbæjarmönnum var hins vegar stungið inn í fangageymslur þar sem þeir sváfu úr sér. Heim kominn frá þessu fór ég svo aftur að vinna á Grundartanga. Það var hjá Ístak við að byggja sjálfa járnblendiverksmiðjuna. Þegar hún var komin í gang vann ég svo á verkstæðinu þar í fimm ár. Mér líkaði aldrei á Grundartanga. Þetta var eins og fangabúðir með gaddavírsgirðingar allt í kring.“

Sjórinn kallar aftur á sinn mann

Það hafði alltaf verið erfitt hjá Eiríki að gleyma sjónum. Frelsið þar bæði lokkaði og laðaði. „Við Baldur Árnason, vélvirki hér á Akranesi, keyptum okkur trillubát sem hét Rós AK 40 og ætluðum að gera út á handfæri. Á þessum tíma var enginn kvóti eða neitt, en bara ekkert fiskirí. Ég þvældist á Rósinni vestur á Arnarstapa og alveg austur undir Vík í Mýrdal en fékk lítinn afla. Það þótti gott ef maður fékk 300 kíló yfir daginn. Við félagarnir hættum þessari útgerð og seldum bátinn. Þarna hófst svo tímabil mitt á flutningaskipunum. Ég var aftur kominn á sjóinn.“

Eiríkur réði sig sem háseta á flutningaskipið Ísberg 1985. „Þetta var lítið frystiskip sem var eingöngu í því að flytja rækju frá Ísafirði til Englands. Gárungarnir kölluðu það Carlsberg, því við smygluðum miklu, fyrst og fremst vegna þess að launin voru svo lág. Eitt sinn fór ég til útgerðarmannsins og bað um kauphækkun. Hann svaraði: „Það er ekkert svigrúm til þess. Þú verður bara að smygla meiru.“ Sérstaklega var gott að hafa upp úr því að smygla bjórnum. Hann var bannaður hér á landi og mjög eftirsóttur. Því miður var það svo að uppistaðan í tekjunum hjá okkur var smyglið. Nú er ekkert um þetta lengur eftir að bjórbanninu var aflétt og allar hafnir voru girtar af.“

Rekinn fyrir reglusemi

„Mér var svo sagt upp á Ísberginu. Ástæðan var ekki flókin. Það var mikil óregla þarna um borð. Ég hafði hins vegar farið í áfengismeðferð 1979. Þar tók ég allan pakkann og fór bæði á Silungapoll og Sogn. Þar lærði ég meira á fimm vikum en ég hafði gert alla ævina fram að þeim tíma. Ég drakk því ekki þarna á Ísberginu. Féll ekki inn í hópinn og var einfaldlega látinn fara vegna algers bindindis míns á áfengi og önnur vímuefni.“

Eiríkur lét þetta þó ekki fæla sig frá frekari farmennsku. Hann réði sig á annað skip sem hét Vaka. „Það var gamalt olíuskip sem áður hafði heitið bæði Litlafell og Þyrill. Það stundaði nú lýsisflutninga frá landinu til hafna í Evrópu. Næst sigldi ég svo fyrir skipafélagið Nes sem var í Grundarfirði. Þar vorum við mikið í flutningum fyrir járnblendið, bæði með afurðir og aðföng. Við lentum meðal annars í mikilli ævintýraferð 1986 til St. Pétursborgar í Rússlandi á Hauk, sem var gamli Freyfaxi Sementsverksmiðjunnar. Skipið festist í ís í Eystrasaltinu. Við áttum að fara í skipalest þaðan með ísbrjót í fararbroddi. Það var gefið út að öll skipin ættu að halda 12 mílna ferð en Haukur gat ekkert siglt svo hratt, svo við urðum bara eftir og frusum fastir. Þar héldum við jól þetta árið. Seinna þegar við komumst út úr þessu frosti, kom í ljós að nokkrar vatnslagnir í skipinu höfðu sprungið og við urðum að rífa allt í sundur til aðgeta gert við þær. Annars var ég mest á öðru skipi í eigu útgerðarinnar Nes h/f , en það hét Valur. Á þessum árum voru flutningaskipin undir íslenskum fána og enn mönnuð Íslendingum eingöngu. Það átti þó eftir að breytast mikið.“

Horfst í augu við dauðann undir Akrabergi

Í ársbyrjun 1989 varð atburður sem Eiríkur gleymir aldrei. Leyfum honum að lýsa þessu með eigin orðum:

„Ég var heima á Akranesi í fríi milli túra þegar hringt var frá útgerðinni og mér sagt að það vantaði mann á flutningaskipið Svan. Hann lá þá inni á Grundartanga. Ég var spurður hvort ég vildi ekki fara og samþykkti það. Við fórum með járnblendi til Englands og tókum svo brúnkol sem áttu að fara til Grundartanga. Þegar við vorum að fara af stað frá Englandi, sá ég að lestarnar voru aðeins hálffullar af kolum. Það var spáð slæmu veðri á heimleiðinni. Ég minntist á það við skipstjórann hvort það væri óhætt að sigla svona með skipið hálflestað með tilliti til þessa. Hann hélt það væri í góðu lagi. Svo er það þannig þegar við nálgumst Færeyjar 13. janúar, að það gerir þetta snarvitlausa veður. Það er ákveðið að leita skjóls við Suðurey sem er syðsta eyja Færeyja. Þegar við nálgumst Akrabergið, sem er um hundrað metra hátt þverhnípi syðst á eynni, þá fáum við á okkur þetta feiknalega brot. Dallurinn leggst á hliðina og það er sjór upp á lúgur. Allur farmurinn var kominn út í síðu. Og rokið og veðrið þvílíkt að ég hef aldrei séð það svartara. Allt sem lauslegt var um borð hafði kastast upp í síðu. Ég var niðri í skipinu og fann að það ætlaði ekkert að rétta sig af. Þá hljóp ég fram og ætlaði upp stiga en mætti þá bara sjó sem flæddi niður á móti mér. Þá hélt ég við værum að sökkva. Ég komst þó upp í brú og þar var eiginlega allt í paniki. Menn voru að hafa til flotgalla en það hefði engu máli skipt við þessar aðstæður, því okkur hefði bara rekið upp í klettana undir Akraberginu þar sem við hefðum lamist til dauða.“

Komist lífs af í manndrápsveðri

Skýrsla skipstjórans á Svani sem skrifuð var daginn eftir þennan atburð staðfestir orð Eiríks. Þar gefur meðal annars að lesa þessa lýsingu á aðstæðum þegar skipið lá nánast stjórnlaust með mikla slagsíðu, sambandslaust við umheiminn í svarta myrkri og brjáluðu veðri: „Var nú gefin skipun um að taka til alla björgunarbúninga og hafa þá til taks í klefa stýrimanns, skipstjóra, og á efri gangi. Við radarathugun virtist fjarlægð í Akraberg ekki aukast og var hún um það bil fjórar sjómílur. Var nú beðið um allt mögulegt afl á vél til að rífa skipið burt frá berginu. Virtist skipið, eftir það, frekar mjakast frá berginu, en þó mjög hægt.“

Eiríkur lýsir þessu áfram: „Þarna var maður kominn í sömu aðstæður og þeir á Elliða forðum. Hefðum við fengið á okkur annað brot þá hefði þetta bara verið búið. Það var reynt að senda út neyðarkall en það var allt óvirkt. Engar loftskeytastöðvar virkuðu. Viðvörunarbjöllur og sírenur vældu. Vélin hallaði svo mikið að hún fékk ekki olíu og ein af sírenunum glumdi út af því. En vélstjórarnir voru hreint ótrúlegir. Þeir opnuðu bara vélina neðan til og helltu olíu inn í hana svo hún hélst í gangi. Lífsvon okkar fólst í því, að við urðum að reyna að stýra skipinu upp í vindinn þar sem það lá nánast á hliðinni og um leið reyna að komast frá bjarginu. Stýrið virkaði illa við þessar aðstæður. Svanurinn byrjaði þó að mjakast og vonin kviknaði um að okkur myndi ekki hvolfa. Þetta tók um hálftíma og hann var lengi að líða. Síðan var byrjað að dæla og reyna að rétta skipið af. Það náðist svo loks samband við Hornafjörð. Togarinn Stálvík SI frá Siglufirði, skipstjóri Guðmundur Magnússon, var næstur okkur og kom á vettvang. Siglingaljós Stálvíkur eru fegurstu ljós sem ég hef séð á ævinni. Stálvíkin fylgdi okkur svo í var inn á einn af fjörðum Suðureyjar. Við náðum þangað með slagsíðu enda farmurinn enn úti í síðu. Í þessu sama veðri fékk Bjarni Ólafsson AK á sig ólag og var hætt kominn. Hann var á leið til Færeyja með loðnu frá Íslandi og staddur norður af Færeyjum. Þrír Færeyingar fórust í þessu óveðri þegar bílar sem þeir voru í fuku út af. Ég skammast mín ekkert fyrir að viðurkenna að þarna var ég skelfingu lostinn. Það er merkileg tilfinning, maður þornar allur upp. Tungan verður þurr eins og leðurbót. Um tíma sá maður ekkert annað en skipinu myndi hvolfa og að við myndum allir lenda í sjónum.“

Trillukarl og fornbílamaður í helgum stein

Eiríkur lauk farmennsku sinni eftir þennan atburð, alls hafði hann verið ein fimm ár í henni. „Það voru ágæt frí í þessu inn á milli. Þá var ég hérna heima á Akranesi. Þegar ég hætti þessu fór ég svo að vinna sjálfstætt. Ég hóf rekstur vélaverkstæðis, Vélsmiðju Akraness, við Ægisbraut á Akranesi. Ég var mikið til einn til að byrja með. Meðal verka hér á Skaganum var smíði á skyggni sem enn er yfir bensínplaninu á Stöðinni á Akranesi sem áður var bensínstöð Shell. Það var flutt í heilu lagi um götur bæjarins sem var töluvert fyrirtæki og er minnisstætt. Síðan byggði ég verkstæðishús fyrir reksturinn inni á Höfðaseli. Í það var ráðist út á fyrirheit um verk í tengslum við uppbyggingu álversins á Grundartanga. Yfirmaður þar á þeim tíma lofaði okkur að við skyldum fá nóg að gera við það, en þegar á reyndi stóðst ekkert af því. Hins vegar náðum við ágætu verki í Svartsengi við röralagnir. En þetta dugði ekki til. Reksturinn gekk ekki upp. Eftir það vann ég um tíma við vélvirkjun hjá Stefáni Ármannssyni á Skipanesi, í Smellinn og síðasti vinnustaður minn var Blikksmiðja Guðmundar.“

Nú fór að styttast í endann á viðburðaríkum starfsferli Eiríks Óskarssonar. „Síðustu árin, eftir að ég átti að heita sestur í helgan stein, hef ég dundað mér við trillu sem við feðgar eigum og heitir Rós AK 41. Strákarnir mínir, þeir Eiríkur og Alexander, keyptu hana hálfkláraða á uppboði árið 2009. Ég föndraði svo við að búa hana út til handfæraveiða í samvinnu við þá. Ég hef verið á strandveiðum undanfarin þrjú sumur hérna í Faxaflóa. Þetta er geysilega skemmtilegur bátur sem gengur vel. Við þetta fæst ég nú í ellinni. Svo er ég með Eiríki syni mínum að gera upp gamlan Mercedes Benz-vörubíl af árgerð 1954, sem var mörg ár í eigu Hvals hf. og síðar ÞÞÞ hér á Akranesi. Það er mikið verkefni og mjög gaman.“

Skagamaðurinn Eiríkur Óskarsson er ekki dauður úr öllum æðum.

(mþh)

Úr sarpi: „Það er merkileg tilfinning að vera skelfingu lostinn“