Segir Hallgerður Gunnarsdóttir frá Hjarðarfelli í viðtali úr safni Skessuhorns frá árinu 2011.

Hún er hæglát, hefur sterkar skoðanir og segir þær á sinn ljúfa hátt. Er alin upp í íslenskri sveit vestur á Snæfellsnesi á bæ undir samnefndu felli. Er því vön að vinna og veit að hlutir gerast ekki nema ásetningur og framkvæmdir fari saman. Bernskuheimilið var gestkvæmt, faðirinn mikið í burtu, þar varð góður undirbúningur fyrir það sem lífið hefur boðið upp á. Einungis farskóli heima á þessum tíma, landspróf var tekið í Reykjaskóla og löngu síðar embættispróf í lögfræði. Við erum í heimsókn hjá Hallgerði Gunnarsdóttur frá Hjarðarfelli í Miklaholtshreppi, eiginkonu Sturlu Böðvarssonar fyrrverandi ráðherra og forseta Alþingis. Boðið er upp á kaffi og meðlæti og ekki skornar neinar stjúpusneiðar fyrir blaðamann.

Heimilið gestkvæmt og pólitískt

„Ég er nú fædd í Stykkishólmi,“ segir Hallgerður brosandi þegar fyrst er spurt um ætt og uppruna að gömlum góðum sið. „Móðir mín átti þrjú eldri börnin heima á Hjarðarfelli en okkur þrjú yngri á sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Án þess að ég viti það alveg tel ég að það hafi komið til af því að ekki var eins mikla aðstoð að fá heima og verið hafði. En heimilið var gestkvæmt. Fá því að ég man eftir mér var pabbi á kafi í félagsmálum. Margir þurftu því að finna hann að máli þegar hann var heima og móðir mín tók vel á móti gestum. Faðir minn var formaður Stéttarsambands bænda í átján ár, framkvæmdastjóri framleiðsluráðs landbúnaðarins og þar að auki varaþingmaður Framsóknarflokksins og sat oft á þingi en dró sig til baka úr því þegar hann var kallaður til starfa sem formaður Stéttarsambandsins. Það var þessi hugsjón að vera fulltrúi allra bænda, óháð pólitík sem ég held að hafi valdið því. Ég er því alin upp við mikla pólitík, miklar og fjörugar umræður á heimilinu.“

Blaðamaður minnist þess sem barn að hafa oft heyrt nafn Gunnars Guðbjartssonar í fréttum og Hallgerður samsinnir því. „Hann stóð í eldlínu fyrir stétt sína og þá var meira fjallað um landbúnaðinn og landsbyggðina á jákvæðan hátt í fjölmiðlum enda stunduðu fleiri landbúnað en nú er. Hins vegar finnst mér að eftir 1970 hafi orðið breyting í umfjöllun um landbúnaðarmál og ýmsir fjölmiðlar hafa markvisst reynt að brjóta niður sjálfsvirðingu sveitafólks. Það er vond stefna.“

Hringt heim á hverjum degi

Á Hjarðarfelli var símstöð, eins og víða var í sveitum landsins áður en sjálfvirka símakerfið kom. Fram hefur komið að faðir Hallgerðar var mikið að heiman. Búið og verkin hvíldu því á móðurinni, Ásthildi Teitsdóttur og börnunum, eftir að þau uxu úr grasi. „Mamma var alltaf heima, stjórnaði búskapnum og heimilishaldinu en fljótlega fóru elstu bræður mínir að taka til hendinni. En pabbi vildi hafa puttana í búrekstrinum og þegar hann var að heiman hringdi hann daglega. Spurði fyrst um veðrið og fór síðan yfir verkefni dagsins. Hann hafði mikinn áhuga á búskap, sérstaklega ræktun lands og sauðfjár. Ég held að hann hafi ekki verið eins hrifin af kúnum,“ segir Hallgerður brosandi. „Þessi ár heima voru mikil framkvæmdaár. Það var verið að rækta og byggja upp og því eðlilegt að pabbi vildi fylgjast með og leggja unglingunum, bræðrum mínum, línurnar en við stelpurnar vorum meira inni, enda heimilið gestkvæmt, eins og ég sagði fyrr, svo mömmu veitti ekkert af liðveislunni.“

Blaðamaður nefnir að fé frá Hjarðarfelli hafi þótt sérstaklega vel ræktað. „Þegar fjárskiptin urðu árið 1950 var pabbi í fjárskiptanefnd. Mæðiveikin hafði herjað um allt, bændur urðu því að farga öllu fénu og fá ósýkt frá öðrum svæðum. Þetta var mikið fjárhagslegt áfall fyrir unga bændur eins og foreldrar mínir voru á þessum tíma. Bændur á Snæfellsnesi voru heppnir og fengu gott fé frá Vestfjörðum og ræktun þess tókst mjög vel hjá foreldrum mínum. Það er betra að byggja á góðu.“

Einungis farskóli var í boði

Þótt ótrúlegt megi virðast var bara farskóli í boði í sveitum landsins þegar Hallgerður var að alast upp. Í barnaskap sínum hélt blaðamaður að það kerfi hefði verið löngu aflagt. Hallgerður hefur sterkar skoðanir á því hvernig uppfræðsla ungmenna var á þessum árum. „Fræðsluskyldu var ekki framfylgt og með ólíkindum er hvernig brotið var á sveitabörnum að þessu leyti. Þegar lögin um grunnskólann voru sett 1974 var í sumum sveitum ekki enn farið að uppfylla fræðsluskyldu samkvæmt fræðslulögum frá árinu 1947. Enga aðstoð var að fá fyrir þau börn sem á einhvern hátt bjuggu við aðra möguleika en normið bauð.“

Skólaganga Hallgerðar í barnaskóla var jafnlöng og nemendur eyða á hverjum vetri í dag, samtals í níu mánuði. Að hennar mati skuldar þjóðfélagið sveitabörnum landsins afsökunarbeiðni vegna þessa. Ef ekki var geta eða aðstæður heima til að hjálpa til við nám, fengu sveitabörnin takmarkaða kennslu þar sem til þess var ætlast að heimanám væri mikið. „Foreldrar mínir lögðu áherslu á námið heima og við systkinin lásum mikið og t.d. las systir mín Hómerskviður þegar hún var átta ára, ég var nú alls ekki svona dugleg,“ segir Hallgerður og brosir, „en ég lauk barnaskólanum þegar ég var tólf ára og fór síðan aftur í skóla þegar ég var fjórtán ára og þá að Reykjum í Hrútafirði. Bræður mínir höfðu farið þangað á undan mér svo vitað var um gæði skólans. Þaðan lauk ég landsprófi árið 1966 og ætlaði að halda áfram í námi, hafði fengið skólavist í Menntaskólanum á Akureyri, en örlögin gripu í taumana.“

Framsókn að þakka eða kenna

Á Framsóknarmóti í Breiðabliki hafði Hallgerður kynnst ungum manni, Sturlu Böðvarssyni. Hún segir með glettnisglampa í augum að Sturla hafi aldrei viljað svara því hvort það hafi verið framsókn að þakka eða kenna að þau kynntust. „Ástin var svo heit að ég fór með kærastanum til Reykjavíkur í stað þess að fara norður. Við fórum fljótlega að búa og Sturla fór í Tækniskólann. Við giftum okkur á vígsludegi Ólafsvíkurkirkju árið 1967 en Sturla hafði unnið við byggingu kirkjunnar með föður sínum sem var byggingameistari hennar. Við vígsluna var elsta barnið okkar skírt og ári síðar fæddist næsta barn þannig að fljótlega var nóg að gera og allt nám lagt á hilluna í bili. Það fer því að styttast í gullbrúðkaup hjá okkur Sturlu. Það liðu 25 ár á milli yngsta og elsta barnsins. Það elsta var sem sagt skírt á brúðkaupsdegi okkar en það yngsta þegar við áttum silfurbrúðkaup, tuttugu og fimm árum síðar. Við Sturla erum svo lánsöm að eiga fimm heilbrigð börn sem öll eru náin okkur og heimahögunum. Gunnar er lögmaður og hrossabóndi, Elínborg er sóknarprestur og fjárbóndi, Ásthildur er bæjarstjóri, Böðvar er sjálfstæður atvinnurekandi og Sigríður Erla er nemandi á síðasta ári í Verzlunarskólanum.“

Hallgerður vann svolítið úti, eins og hún orðar það á meðan bóndinn var að mennta sig. Börnin voru á barnaheimili á daginn, sem ekki þótti fínt þá og hefur kannski eitthvað haft með nafnið að gera en leikskóli þykir betri. Hún var þó ekki búin að gefa upp drauminn um frekara nám þegar hún sá auglýsingu um nám í Öldungadeild. Það var Menntaskólinn í Hamrahlíð sem reið á vaðið og Hallgerður í fyrsta hópnum sem þar hefur nám. Hún var hálfnuð með námið þegar forlögin grípa enn og aftur í taumana. „Þriðja barnið fæddist og þegar ég lá á sæng kemur Sturla, sem þá vann á verkfræðistofu í Reykjavík, og spyr hvort ég muni samþykkja að flytja vestur í Stykkishólm. Honum hafi verið boðin staða sveitarstjóra þar. Við höfum stundum gert grín að því að ég hafi verið utan við mig vegna aðstæðnanna, en hvernig sem það allt var þá fluttum við í Stykkishólm eftir að Sturla var ráðinn sveitarstjóri að loknum sveitarstjórnarkosningum árið 1974.“

Lesið við eldhúsborðið

Þráin eftir frekara námi var sterk og þrátt fyrir að hafa flutt í Stykkishólm og einungis hálfnuð með nám fyrir stúdentspróf var ekki gefist upp. „Ég las bara utan skóla við eldhúsborðið þegar börnin voru í skóla eða úti að leika sér. Ég valdi félagsmálabraut því hún var auðveldust fyrir svona nám og Sturla kenndi mér stærðfræði. En fyrir tilviljun tók ég áfanga í lögfræði af því hann passaði í próftöfluna mína. Ég varð alveg heilluð af þessu fagi og hugsaði að þegar ég héldi áfram námi myndi ég stefna á lögfræðina, því ég sagði alltaf að háskólanám myndi ég fara í þegar börnin væru vaxin ögn úr grasi. Stúdent varð ég síðan árið 1977.“ Blaðamaður er forvitin að vita hvort samfélagið hafi samþykkt eða haft skilning á námi konu á þessum tíma sem var komin með þrjú börn. Hallgerður verst allra frétta um það, segir þó að þegar hún var í menntaskóla hafi rauðsokkur verið að hasla sér völl en skýrir það ekkert frekar. Vert er að hafa í huga að nám utan skóla hefur verið mun erfiðara á þessum tíma en er í dag. Þá voru tölvur fáséðar, ekkert net eða tölvupóstar þannig að það þurfti að fara á staðinn til þess að taka próf.

Síldarsjómenn og sveitastjórar

Sturla Böðvarsson er sveitar- og síðar bæjarstjóri í Stykkishólmi frá árinu 1974 til 1991. Á þeim tíma voru samgöngur með ólíkum hætti og eru í dag. Heiðarnar farartálmi á vetrum og ekkert hægt að flýta fyrir sér með netsambandi. Hallgerður sá oft ekki mikið af eiginmanni sínum og minnist þess að góð kona í Stykkishólmi hafi eitt sinn sagt að það væri eins og hún væri gift síldarsjómanni nema að hann kæmi aldrei heim. En á þessum tíma voru síldarsjómenn langdvölum að heiman en áttu góð frí inn á milli. „Þetta voru sannarlega annasöm ár sem við áttum í Stykkishólmi. Sturla vann nærri alla daga ársins og oft fram á nætur. Það var mikill uppgangur og í mörg horn að líta en það urðu breytingar þegar hann eignaðist tölvu. Þá var hann allavega í húsinu þótt hann væri að vinna. Sem þingmaður var hann hins vegar meira heima og tíminn milli hátíða var þá heilagur fyrir fjölskylduna. Hann sást því varla heima þegar hann var bæjarstjóri og það versnaði enn þegar hann varð ráðherra.“ Sturla settist á þing árið 1991 og verður ráðherra samgöngumála árið 1999.

Mikil vinna og álag að eiga mann í opinberu starfi

Eins og fram hefur komið hefur heimilishaldið að mestu hvílt á herðum Hallgerðar vegna gífurlegs vinnuálags á eiginmanninum. Hún segir þó að það sé alls ekki eintómt svartnætti sem fylgi því að eiga maka í opinberu starfi, þótt sannarlega fylgi því bæði mikil vinna og álag á fjölskylduna. „Ráðherrastarfinu fylgdi mikil ferðalög. Sturla þurfti að fara víða, kynna sér málin af eigin raun og svo í opinberum erindagjörðum. Ég fór stundum með honum í þessi ferðalög og kynntist mörgu góðu fólki sem enn er haldið sambandi við. Það var mikið ævintýri fyrir mig að fara með Sturlu m.a. til Kína, Frakklands og Rússlands í opinberar heimsóknir og ganga á fund konunga og forseta þjóðþinga stórþjóðanna. Ég hef hins vegar áhyggjur af ástandinu í þjóðfélaginu núna. Fólk veit ekki í hvorn fótinn það á að stíga í þessari óvissu um framtíðina. Þó ég hafi áhyggjur af landsbyggðinni, sem oft hefur orðið olnbogabarn, þá veit ég að fólkið þar mun bjarga sér. Það er vant að vinna og hefur meiri möguleika til sjálfsbjargar með mat og annað frekar en margir á höfuðborgarsvæðinu.“

Römm er sú taug

„Ég hafði hugsað mér að nýta tækifærið þegar við fluttum að hluta til Reykjavíkur og hefja nám að nýju. En árið 1992 bættist barn í bú og það breytti auðvitað málinu.“ Þó ekki meira en svo að í febrúar árið 2003 útskrifast Hallgerður með embættispróf í lögfræði frá Háskóla Íslands. Lauk skólanum árið áður og notaði veturinn til að skrifa ritgerðina sem fjallaði um úrskurði óbyggðanefndar og hvers vegna þinglýstar heimildir um landamerki giltu ekki alltaf í úrskurðum nefndarinnar. Þar er sveitastúlkan aftur komin fram.

Rætur Hallgerðar úr íslenskri sveit sjást víða. Verkefni hennar fyrir embættisprófið vekur ekki furðu því römm er taugin sem tengir hana við landsbyggðina sem henni finnst að hafa oft borið skarðan hlut frá borði, ekki síst hin síðari ár. Hún hefur áhyggjur að þróun samgangna á landsbyggðinni, skilningsleysi höfuðborgarbúa á því máli og einnig þróun íslenskunnar, finnst vanta virðingu fyrir tungumálinu. Íslendingar hafi alltaf verið með slettur úr öðrum tungumálum á öllum tímum og ætíð verið sagt að tungumál þurfi að þróast annars verði það dautt. Það sé hins vegar ekki þróun að blanda orðum úr öðrum tungumálum saman við íslenskuna þannig að úr verði mál sem enginn skilur. Jafnframt finnur hún fyrir því að mörg íslensk ungmenni í nútímanum viti lítið um landið sitt. „Krakkar í dag hafa oft gífurlega mikla þekkingu á alþjóðlega vísu. Hafa mörg hver farið oft til útlanda en sum þeirra þekkja ekki landið sitt. Mér finnst sú þróun óheillavænleg og vert fyrir okkur, foreldrana, að hugsa okkar gang í þessum efnum.“

Út á vinnumarkaðinn að nýju

„Ég var ekkert viss um að ég fengi neina vinnu við fagið mitt þegar ég lauk námi,“ segir Hallgerður þegar spurt er um lögfræðitengda atvinnu. „Ég gerði mér alveg grein fyrir því að ég hefði enga vissu fyrir því að fá vinnu við hæfi en hafði þó engar áhyggjur af því. Svo var ég svo lánsöm að mér bauðst vinna hjá sýslumanninum í Stykkishólmi og ég réð mig í sumarvinnu eftir útskriftina. Reyndar bauðst mér áframhaldandi starf sem ég ekki þáði því Sturla sat á þingi, var ráðherra og við þurftum því að vera mikið í Reykjavík þrátt fyrir að okkar aðalheimili hafi verið og sé í Stykkishólmi. En það var átak að byrja aftur á vinnumarkaðinum eftir svona langt hlé og kannski bara gott að byrja á heimaslóðum, þannig séð. Um haustið sá ég svo auglýst starf fulltrúa sýslumannsins í Kópavogi, sótti um og var ráðin. Mér þykir starfið bæði skemmtilegt og fjölbreytt og hef unnið þar síðan.“

Hún hefur aldrei gefið upp drauminn um að læra meira, séð tækifæri í öllum breytingum sem orðið hafa í lífi hennar. Hallgerður er ein af þeim konum sem af eigin rammleik með þrautseigju og eljusemi hefur náð þangað sem ætlað var. Henni væri hins vegar illa í ætt skotið, eins og sagt er, ef hún hefði ekki skoðanir á hlutunum.

Blaðamaður þakkar fyrir notalega kvöldstund. Það var sannarlega uppbyggilegt og ánægjulegt að eiga viðræður við Hallgerði Gunnarsdóttur frá Hjarðarfelli.

bgk

Úr safni: Allar breytingar fela í sér tækifæri