Viðtaið birtist fyrst í jólablaði Skessuhorns árið 2022.

Rætt við Magnús Tómasson myndlistarmann á Ökrum

Magnús Tómasson er höfundur þekktra listaverka eins og Þotuhreiðursins við Leifsstöð og Minnismerkisins um óþekkta embættismanninn við Tjörnina. Hann er borinn og barnfæddur í Reykjavík en hefur búið á Ökrum á Mýrum í áratugi og vill hvergi fara.

Blaðamaður Skessuhorns ók í vesturátt frá Borgarnesi einn fallegan haustdag til að hitta þennan hógværa mann sem nálgast nú áttrætt og er sannarlega einn mestu listamanna landsins. Svo segir gagnrýnandinn Ragna Sigurðardóttir í Morgunblaðinu árið 2007: „Magnús Tómasson er einstakur í íslenskri listasögu og verk hans eru sérstök, skemmtileg og alþýðleg. Hann hefur náð listagóðum tökum á þeirri afhelgun listarinnar sem ruddi sér til rúms með látum á umbrotatímum sjöunda- og áttunda áratugarins.“

Nú eru einmitt um sextiu ár frá fyrstu myndlistarsýningu Magnúsar sem haldin var í Bogasal Þjóðminjasafnsins. Þjóðviljinn sagði svo frá: „Magnús Tómasson, nítján ára menntaskólapiltur sýnir í Bogasalnum þessa dagana. Magnús er í fimmta bekk menntaskólans nú, en ætlar að hespa skólann af og ekki hugsa um annað en myndlist upp frá því.“

Fírarnir Sínus og Kósínus
Sjálfur segir Magnús svo frá um þetta: „Ég hafði tekið mér frí til að halda sýninguna mína í Bogasalnum. Svo þegar ég mætti í skólann aftur var einn fyrsti tíminn í stærðfræði hjá Sigurkarli Stefánssyni. Hann fór að tala um sínus og kósínus. Ég vissi ekkert hvaða fírar þetta væru og rann bara kalt vatn milli skinns og hörunds. Svo ég sagði við Sigurkarl: „Má ég skreppa fram? Svo fór ég fram og kom aldrei aftur í skólann; skildi meira að segja nýju fínu skólatöskuna mína eftir. Það má við þetta bæta að á þessum tímapunkti var ég búinn að fá jákvætt svar frá Det Kongelige Danske Kunstakademi við umsókn um skólavist. Svo þarna ákvað ég að slá til og láta verða af því að læra myndlist. Ég hafði sem sagt ekkert lært fram að þessu, svo ég hélt fyrstu sýninguna mína án þess að kunna neitt. En þarna ákvað ég þetta. Ég gerði mér svo sem ekki stórar hugmyndir um sjálfan mig, en hugsaði að ég gæti alltaf málað og unnið svo á eyrinni þess á milli.“

Góður staður til sjálfsnáms
Hvernig var svo að stunda nám við Akademíuna? „Það var góður staður til sjálfsnáms,“ segir Magnús kíminn. Var hann þá ekki heilaþveginn að ráði í þeim skóla? „Nei svo sem ekki, en ég var ákveðinn í að nota tímann vel. Fyrst var ég í málaradeildinni og grafísku deildinni. Svo var þarna deild sem hét Mur og Rumkunst og þar kynntist ég notkun ýmissa efna sem var gagnlegt. Ég hætti svo í málaradeildinni, því þar stóð ég bara og málaði eins og ég hafði gert áður, en ég vildi frekar læra eitthvað nýtt, svo sem grafík, sem er mjög flókin tækni. Ég hef alltaf verið svolítið tilraunakenndur og byrjaði tiltölulega snemma að gera atlögur að skúlptúr. Það yfirtók á tímabili og ég málaði ekki í nokkur ár. Ég byrjaði strax um tvítugsaldurinn í skúlptúr. Þá var ég að vinna að sumrinu sem aðstoðarmaður á gufubornum og ef bergið var hart og þetta gekk hægt myndaðist dálítill frítími. Þá gat ég dundað mér við að búa eitthvað til á verkstæðinu á meðan.“

Akrar
Talið berst að þessum fallega stað, Ökrum á Mýrum, og ástæðu þess að Magnús keypti jörðina til að hafa þar vinnustofu. Hefurðu alltaf haft sterka tengingu við náttúruna? „Já, líklega er það. Ég var mikið í sveit, í Mýrartungu í Reykhólasveit, hjá mjög góðu fólki. Eitthvað hefur það haft að segja. Svo var ég mikið á Þingvöllum í æsku því foreldrar mínir áttu kofa í landi Kárastaða. Þá heyrði maður þar enn fuglasöng. Mörgum árum seinna kom ég þangað aftur og þá heyrði maður lítið í fuglum fyrir bílaumferð og flugvélum.“

Óvenjulegur búsmali
„Fólk spyr mig stundum hvort ég stundi búskap á Ökrum,“ segir Magnús. „Ég svara því hiklaust játandi og segist vera með mýs og maríuerlur! Ég ólst upp við lítinn orðstír í Skuggahverfinu og það var tilviljun að ég sá Akra auglýsta þegar ég var að leita mér að jörð til að hafa þar vinnustofu. Ég var þá reyndar ákveðinn í að Mýrarnar væru ljótar og leiðinlegar. En svo kom ég hér í hlaðið og varð svo hrifinn að ég sá strax að þetta var það rétta. Ég var andvaka þá nótt og hringdi svo í Ólaf bónda næsta dag og borgaði uppsett verð. Ég gerði mér samt ekki grein fyrir því hvað jörðin var í raun stór og svo allt útsýnið og fjöllin. Hér var áður barnaheimili og ég hef haft vinnustofu þar sem matsalur þess var. Hér eru heimalönd 5-600 hektarar og talsvert land í óskiptri sameign. Þær eiga þetta á móti mér Oddný Þorsteinsdóttir og Ólöf Davíðsdóttir og samkomulagið er gott.“

Magnús er fráskilinn og býr þarna einn, en börn hans eru fjögur og hafa öll lagt fyrir sig list í einhverju formi. Myndlistarkonan Margrét var elst, en hún lést fyrir aldur fram árið 2015. Hrappur Steinn er myndlistarmaður, Helga Gerður grafískur hönnuður og Halla Oddný er yngst, píanóleikari og þjóðkunn fjölmiðlakona.

Minnismerkið um óþekkta embættismanninn er á góðum stað og hann virðist vera á leið yfir í ráðhúsið. Ljósm. gj.

Ariadne og leiðarhnoðan
Magnús er snöggur að svara þegar hann er spurður hvers vegna hann hafi ákveðið að gerast myndlistarmaður. „Af því ég nennti engu öðru,“ svarar hann. „Þetta er eins og að villast ungur inn í völundarhús og það er engin Ariadne til að gefa manni leiðarhoðu.“ Við þessi orð rámar blaðamann í að til sé grísk goðsaga um Mínótáros sem var maður með nautshöfuð. Hann var fanginn í völundarhúsi Mínosar konungs sem krafðist þess að Aþeningar sendu unga menn og konur níunda hvert ár sem fórn. Þeseifur nokkur bauðst til að fara í slíka háskaför en Aríadne dóttir Mínosar varð ástfangin af honum og hjálpaði honum að rata.

Myndblindan
Blaðamaður spyr hvort Magnús lesi mikið? Það stendur ekki á svari: „Alltof mikið. Það er plagsiður hjá mér. Furðulegt, ég hef rekið mig á það hvað sumir höfundar geta verið myndblindir. Svo eru aðrir sem eru framúrskarandi eins og Halldór Laxness, hann er alltaf eins og mín heimahöfn, ég get lesið hann aftur og aftur, hann er svo geysilega frjór og jafnvel þegar hann var kominn á áttræðisaldur skrifaði hann svo undravert góðan texta,“ segir Magnús. „Ég er reyndar alinn upp í myndblindu, það voru engar myndir á heimilinu. En ein hafði þó villst til okkar, málverk af langömmu minni eftir Nínu Tryggvadóttur. En hún skemmdist af reyk, það kviknaði í á bernskuheimili mínu að jafnaði 3-4 sinnum á ári. Ömmubróðir minn og amma áttu þetta hús í sameiningu og viðvarandi notkun á brennivíni og tilheyrandi fjárskortur olli þessu ástandi. Einu sinni man ég eftir því að kviknað hafði í skömmu áður og húsið var þá rofið og rörin með kalda vatninu voru ber. Svo fraus í þeim og sambýlismaður ömmu minnar og Jón ömmubróðir minn vildu af mikilli snilld þíða rörin. Þeir notuðu til þess heimagerðan kyndil með þeim afleiðingum að þá kviknaði í enn einu sinni.“

Byrðar sögunnar, verk Magnúsar á Kirkjubæjarklaustri þar sem var nunnuklaustur fram að Siðaskiptum. Þjóðsaga segir að uppi á Systrastapa sé legstaður tveggja nunna sem hafi gerst brotlegar og verið brenndar á báli. Önnur hafði selt sig fjandanum og lagst með karlmönnum. Hin hafði talað óguðlega um páfann. Eftir siðaskiptin var seinni nunnan talin saklaus og á leiði hennar óx fagur gróður en á leiði hinnar var gróðurlaust. Verkið á sér rætur í þessari sögu. Ljósmynd: Hildigunnur Johnson.

Skínandi bláfátæk fjölskylda
Svo þú ert ekki beinlínis alinn upp í vernduðu umhverfi? „Ja, þetta gengi ekki í dag. Þetta var undarlegt hús og þar voru margir undarlegir íbúar. Við fluttum svo í Bústaðahverfið þegar ég var níu ára. Þar voru hús sem voru byggð af Reykjavíkurborg og fólk fékk að kaupa upp á að klára þau sjálft. Svo við fluttum í þetta mjög hrátt, það vantaði allar hurðir, eldhúsinnréttingin var ekki komin og maður varð að sækja vatn í fötu til að hella í klósettið. Við vorum alveg skínandi bláfátæk. Mamma hafði ekki fasta kennslu en snapaði upp verkefni svo sem þýðingar, en fékk svo fasta tímakennslu. Þá fór efnahagurinn eitthvað að skána. En maður lærði að bjarga sér sjálfur,“ segir Magnús hugsi.

Erfiðar aðstæður
Foreldrar Magnúsar voru Tómas Gíslason (1913-1998) og Gerður Magnúsdóttir (1919-1992). Varstu snemma handlaginn? „Ég þótti nokkuð handlaginn, en hafði það ekki frá mömmu, hún var alveg makalaus klaufi en öll upp á bókina. Karl faðir minn gat hins vegar sitt af hverju þegar hann var edrú, en það var sjaldan. Hann hafði vissulega sína kosti, en við kynntumst þeim lítið. Þegar ég var í frumbernsku var hann annað hvort atvinnulaus eða fullur nema hvort tveggja væri. Við vorum sjö systkinin. Ég er næstelstur, Sverrir bróðir minn er tveimur árum eldri en ég og svo komu börnin hvert af öðru, yngsta systir mín er átján árum yngri en ég. Þetta var svo makalaust líf þarna á Hverfisgötunni. Þar bjuggu margir og stundum var allt húsið á fylleríi nema mamma. Hún bragðaði næstum aldrei áfengi og reykti ekki. En hún gat siglt milli skers og báru og átti fljótlega sína eigin veröld í vinnunni frá þessu öllu saman. Svo lést hún fyrir aldur fram, bara 72 ára, því hún hafði fengið óskimað blóð og lifrarbólgu upp frá því. Svo það var hún sem dó úr lifrarbólgu en ekki hann, sem alltaf drakk,“ segir Magnús.

Verkið Grettistak, við Höfða á Akranesi. „Hugmyndin varð til þegar mér var hugsað til þeirrar kynslóðar sem nú sest til hvíldar og þeirra handa sem skapað hafa á þessari öld næstum öll þau mannvirki sem þjóðin á og nýtur í dag, með hugviti, stórhug og striti.“

Myndlist fyrir Íslendingasögurnar
Talið berst að tilurð verka Magnúsar, sem mörg hver eru alþekkt. Magnús segir að þau komi stundum alveg tilbúin í koll hans, með heiti og öllu. „Séra Matthías myndi hafa sagt að þetta væri inspirasjón,“ segir hann brosandi. „Í þá daga var sáralítill grundvöllur fyrir myndlistarmenn að vinna – og er það varla enn. Það var ekki hægt að ætlast til þess að almenningur, sem var að leita sér að einhverju til að setja upp á vegg, gúteraði eitthvað svona drasl frá manni. Einhverntíma um 1967 var ég spurður að því hvað ég teldi brýnast og ég sagði að ég vildi láta banna Íslendingasögurnar og friða síldina. Það kom líka á daginn að síldin var í andarslitrunum. Og þegar embættismenn tóku sig til og gerðu eitthvað fyrir listina hnýttu þeir því gjarnan aftan við að það ætti helst að vera eitthvað til að myndskreyta Íslendingasögurnar. Ég er reyndar mikill unnandi þeirra, en með hagsmuni myndlistarinnar í huga hefði verið nauðsynlegt að banna þetta. Einu sinni var ég svo róttækur í mér að ég vildi gera verk, ljósmynda þau og eyðileggja svo. Mér fannst enginn vettvangur fyrir þau og vildi viðurkenna og vekja athygli á þeirri staðreynd. Það var lítill skilningur á því sem maður var að gera á þessum árum.“

Fleiri óknyttadrengir
Magnús gerði ýmislegt fleira hugkvæmt um þetta leyti. „Ég gerði mér hugmyndir um að ég gæti gagnast íslensku þjóðfélagi með því að móta umhverfi. Ég ætlaði þá að fara að hanna barnaleikvelli. En þar reyndist við ramman reip að draga því þá var starfandi svokölluð leikvallanefnd í Reykjavík. Þeirra draumur um leikvöll var að hafa malbikaðan flöt og gæslukonu í skúr úti í horni sem sæi vel yfir börnin auk stöku rólu og vegasalts sem stæði upp úr malbikinu. Páll Líndal sem þá gegndi ýmsum embættum fyrir Reykjavíkurborg fékk mig til að skoða þetta, en ég var þá búinn að vinna örlítið í svona málum í Kaupmannahöfn. Ég vildi nota grjót, vatn og sand til að móta náttúrulegt landslag. En það mátti ekki því börnin máttu ekki bleyta sig og ekki skíta sig út. Ég man t.d. að ég var með tillögu um hæðótt landslag með göngum í gegn úr stórum steypurörum. Þá sagði formaður leikvallanefndar að það þýddi ekki neitt, þau yrðu bara notuð til að skíta í. Og ein kona sagði: „Hvað ef óknyttadrengur lokar barn inni í göngunum?“ Ég benti á að það væru fleiri útgangar. En þá sagði hún: „En það geta verið fleiri óknyttadrengir!“ Svo þetta var vonlaust, ég gafst upp og fór að vinna að öðrum verkefnum, t.d. að leikmyndagerð fyrir sjónvarpið.“

Verkefni Magnúsar voru fjölbreytt á þessum árum. „Síðar gerði ég líka nokkrar leikmyndir fyrir Þjóðleikhúsið – það var mjög indælt; þarna var skemmtilegt fólk, ég var yfirleitt sjálfs míns herra og enginn minntist á ónyttadrengi. Ég tók líka að mér að setja upp sýningar, var bæði hönnuður og framkæmdastjóri. Þarna var ég komin út í þrívítt form. Í Gallerí SÚM sýndi ég það sem ég kallaði Visual póetry – ekki nógu ljóðrænt til að vera ljóð og ekki nógu sjónrænt til að vera myndlistarverk. Ég notaði oft tilvitnanir í gríska goðafræði með skírskotun til nútímans,“ segir Magnús.

Fangar frelsisins á Hveravöllum. Á bak við rimlana eru tvö steinhjörtu, annað úr heimasveit Höllu og hitt af heimaslóðum Eyvindar. Ljósm. gj.

Þotuhreiðrið
Þotuhreiðrið við Leifsstöð er eitt þekktasta verk Magnúsar og er afrakstur hugmyndasamkeppni um listaverk við flugstöðina árið 1986. Tjörnina í kringum verkið hannaði Magnús líka og hún er hluti af því. „Ég hef oft notað vatn til að einangra verk frá umhverfinu og jafnvel að það speglist í því,“ segir hann. „Ég gerði seríu sem hét ágrip af sögu flugsins. Ég er ekki einn um það að hafa heillast af flugi. Alla hefur dreymt um að geta flogið, ég man varla eftir mér öðruvísi en að hafa dreymt að ég væri að fljúga. Það vildi ég gjarnan endurtaka þegar ég vaknaði, en datt þá auðvitað um koll.“

Embættismaðurinn stóðst áhlaupið
Við ræðum um annað verk þar sem titillinn segir sitt, það er Minnismerkið um óþekkta embættismanninn sem stendur við Tjörnina. Aðspurður um það segir Magnús: „Maður hefur oft á tíðum mætt embættismönnum sem eru svolítið steinrunnir að ofanverðu, þar með talið heilabúið. Ég er mjög ánægður með hann þar sem hann er núna, það er eins og hann sé á göngu yfir í ráðhúsið.“ Steinninn sem embættismaðurinn burðast með segir hann að hafi verið tekinn fyrir neðan Hafnarfjallið. Magnús sá sjálfur um að koma styttunni fyrir ásamt aðstoðarmanni. Að því verki loknu varð sérkennilegt atvik. „Þá kom Benjamín Eiríksson hagfræðingur og bankastjóri gangandi með regnhlíf og við sáum hvar hann notaði hana til að pota í manninn til að reyna að velta honum um koll. En það tókst ekki. En þetta var spaugilegt! Hann tók tilhlaup og reyndi og við horfðum undrandi á þetta.“

Frumgerðin af Skalla-Grími sem Magnús sendi til Borgarbyggðar sem hugmynd að stóru verki á söguslóðum Egilssögu. Ljósmynd: Jóhanna Skúladóttir.

Sveitabær á hvolfi
„Það verða hughrif af því að sjá listaverk,“ segir Magnús. „Það verður að vera eitthvað sem hrífur þig, þótt þú getir ekki endilega skilgreint það, listamaðurinn getur það ekki einu sinni sjálfur. Þótt listin hafi hér áður fyrr skipst í abstrakt og fígúratífa list var óravegur á milli þeirrar skilgreiningar og að skilja myndlist. Fólk taldi sig skilja myndlist með því að það endurþekkti eitthvað, en verkið snerist ekki um það heldur hvernig hluturinn var gerður. Gamli Hallsteinn Sveinsson var skemmtilegur karl. Hann hélt því fram að abstraktmyndir væru betri heldur en þær fígúratífu, því það væri hægt að hengja þær upp á fjóra mismunandi vegu ef um ferkantaða mynd væri að ræða. En aftur á móti væri ekki eins vinsælt að hengja upp mynd af landslagi eða sveitabæ á hvolfi.“

Fangar frelsisins
Magnús er ekki mikið fyrir að hafa listaverk úti í náttúrunni; hann segir að þau eigi helst heima í borgum og bæjum. Ein undantekning er verkið Fangar frelsisins sem er á Hveravöllum. Það var gert til minningar um Fjalla Eyvind og Höllu. Magnús segir: „Ég hugsaði sem svo að þó þau hafi verið frjáls í óbyggðum hafi þau samt verið fangar því þau máttu hvergi koma innan um fólk. Svo þau voru í raun fangar frelsisins.“ Hann segist ekki minnast þess að hafa gert verk án titils. „Nafnið er hluti af verkinu og oft slær hvoru tveggja niður í hugann í einu.“

Þotuhreiðrið við Leifsstöð. Trjóna þotu brýst eins og fuglsgoggur út úr stóru eggi sem stendur á hrúgu af íslensku grjóti. Þetta er stærsta verk Magnúsar og goggurinn er innblásinn af hljóðfráu þotunni Concorde. Verkið er um níu metrar á hæð og eggið sjálft vegur á sjötta tonn. Ljósmynd: Einar G.G. Pálsson.

Skalla-Grímur og Grettistak
Fyrir um tuttugu árum sendi Magnús inn hugmynd að verki til Borgarbyggðar. Þetta var frumgerð verks sem hann nefndi Skalla-Grím. „Ég fékk þessa hugmynd til að bæjarfélagið keypti þetta, en heyrði svo aldrei frá þeim,“ segir hann. Hann átti kost á skínandi fínni stálplötu til að forma skallann á verkinu en hún glataðist því miður. Platan var í vélsmiðjunni Orra og þar var Reynir Hjálmtýsson hægri hönd Magnúsar varðandi stærri verk eins og Þotuhreiðrið. Hann var Magnúsi einnig dygg hjálp þegar verkið Grettistak var sett upp við hjúkrunar- og dvalarheimilið Höfða á Akranesi. Bjargið sem þar hvílir á styrkum fótum er líklega um fjögur tonn að þyngd, svo ekki veitti af miklum hagleik við að koma því fyrir. Reynir lést árið 2021 og þegar það gerðist var hann nýkominn úr góðri heimsókn til vinar síns á Ökrum. „Hann dó frá mér,“ segir Magnús.

Bílslys setti strik í reikninginn
Magnús segist ekki lengur geta unnið að listsköpun sinni sem skyldi því hann á við meiðsli í hálsi og öxl að stríða eftir bílslys sem hann lenti í fyrir mörgum árum. Þessu fylgja verkir. „Það sprakk á bílnum á versta stað þegar ég var á ferð í Kolbeinsstaðahreppnum um vetur. Ég gat ekki bremsað; bílinn fór nokkra hringi og endaði svo á þakinu ofan í á. Tvær konur sáu þetta út um eldhúsglugga og komu mér til hjálpar þegar ég skreið út úr bílnum. Það var vatn í ánni og kafsnjór en mér tókst að brjótast sjálfur upp á bakkann. Þær fóru með mig heim í bæ og gáfu mér kaffi, en það kom ekki sjúkrabíll eða neitt slíkt. Ég tilkynnti þetta samt og það kom lögregluþjónn úr Stykkishólmi. Nágranni minn Unnsteinn í Laxárholti kom svo og sótti mig. Hann er gríðarlega duglegur, búinn að vera vinur minn síðan ég kom og hefur nýtt túnin hérna.“

Reykjavík fráhrindandi kostur
Þegar rennt er heim að Ökrum fangar falleg birta augað, enda er sjórinn nærri og víðsýnt til allra átta. Þarna hefur Magnús búið í 35 ár og mikið til einn. Svo það er eðlilegt að spyrja hvort honum finnist gott að búa þarna. Það stendur ekki á svari. „Ég er voða háður því. Svo er Reykjavík að verða meira og meira fráhrindandi. Þar eru byggð þessi ósköp af ljótum byggingum og umferðin er hrikaleg. Ég held líka að ef ég væri í Reykjavík myndi ég bara hanga á börunum,“ svarar hann að bragði. „Ég hef sennilega verið þunglyndur alla ævina. Ég gerði mér bara ekki grein fyrir því sem barn eða unglingur og ekki heldur sem ungur maður. Ég sagði lækninum mínum eitt sinn að ég væri tóbakseitrað fyllisvín – líklega hefur hún tekið það bókstaflega.“

Samtalinu lýkur. Þegar ekið er úr hlaði er fallið að í Akraósi og birtan faðmar staðinn. Hér eru þeir Sínus og Kósínus víðs fjarri og eitthvað allt annað svífur yfir vötnum. Það er skiljanlegt að skapandi listamaður vilji búa á svona stað.

gj

Úr safni: „Ég er háður því að vera hér“