Segja hjónin Björg og Óðinn í Einarsnesi í spjalli um bú- og félagsstörf, áhugamál og fleira fróðlegt. Viðtal sem birtist í Jólablaði Skessuhorns árið 2005.

Það hefur verið talið gott undir bú á bökkum Hvítár. Því veldur m.a. að víðast á láglendinu meðfram ánni eru flæðiengjar sem til skamms tíma voru bændum dýrmætar. Stör er ágætis fóður og margir bera aldrei tilbúinn áburð á flæðiengjar og fátítt er að uppskera bregðist. Hvítá skiptir á milli hreppa og sýslna og þar með flestu því sem við mennirnir höfum búið til í aldanna rás til að mannlífið gangi skipulega fyrir sig. Á meðan ekið er frá Borgarnesi eftir þjóðvegi eitt, upp gamla Borgarhrepp í Mýrasýslu, áleiðis norður í land, renna um hugann vangaveltur um þessi landsins gæði og þær breytingar sem orðið hafa á búskaparháttum síðustu ár. Þegar komið er upp fyrir golfvöllinn í Borgarnesi blasa við á hægri hönd, allfjarri þjóðveginum, niður undir Hvítá, bæjarhúsin í Einarsnesi, reisulegar byggingar. Þangað skulum við halda og ræða við ábúendur, fræðast um líf þeirra og störf.

Óðinn Sigþórsson bóndi í Einarsnesi er fæddur árið 1951 í hópi systkina sem öll hafa verið talsvert áberandi í íslensku samfélagi á ýmsum sviðum og þekkt fyrir dugnað. “Foreldrar mínir bjuggu hér á mínum yngri árum, Sigþór Þórarinsson og Sigríður Guðmundsdóttir, einnig var hér amma mín, Þórunn Jónsdóttir frá Galtarholti. Ég fór í Bifröst til framhaldsnáms og lauk því 1969. Konan mín, Björg Karítas Bergmann Jónsdóttir, ári seinna. Eftir að ég lauk við Bifröst vann ég um tíma í Landsbanka Íslands í Reykjavík og síðar hjá Eimskip. Þá dvöldum við í London en ég var þar við framhaldsnám í eitt ár. Við settumst að hér í Einarsnesi 1973 og höfum búið hér síðan,” segir Óðinn sem nú er sestur með viðmælanda í afar vandaðri og hlýlegri stofu þar sem útsýni er einstakt yfir Hvítá. “Þegar við hófum búskapinn var hér hefðbundinn búskapur foreldra minna; kýr, kindur og nokkur hross. Fáum árum eftir að við settumst að hér heima, veiktist pabbi af krabbameini og lést hann árið 1981. Ég tók við hreppstjóraembættinu af honum og afskipti mín af málefnum þessa svæðis jukust á ýmsan hátt.”

Söðlað um í búskapnum

Kunnugt er að Óðinn í Einarsnesi er formaður Landssambands íslenskra veiðifélaga og er nú spurst fyrir um afskipti af laxveiðimálum. “Á mínum yngri árum var laxveiði í net talsvert fyrirferðamikil í búskapnum hér meðfram ánni, stunduð á öllum bæjum beggja megin árinnar. Ég varð formaður veiðifélags Hvítár árið 1989 og hef verið síðan og formaður Landssamtakanna árið 2000. Hér leggst laxveiði í net af, í kjölfar samninga um upptöku allra neta í Hvíta, og er nú hvergi á landinu veitt í net nema á vatnasvæði Þjórsár og Ölfusár/Hvítár. Samningar um upptöku neta er gerður með hagsmuni allra þeirra í huga sem með einhverjum hætti koma að laxveiði í ám landsins. Síðast var veitt í net hér í Einarsnesi 1990. Að sinna laxveiðinni á sumrin með stóru fjósi og heyskapnum var bindandi og þetta voru oft feikna tarnir að láta allt ganga upp. Laxveiðimálefni tóku sífellt meiri tíma og við hjónin tókum ákvörðun um breytingar á búskaparháttum hér í Einarsnesi og að reyna að nýta menntun okkar betur eða að auka svigrúm okkar til að sinna öðru en kúm og sauðfé. Sauðfjárbúskapur leggst af 1984 og kúabúskapur síðan árið 1992.”

Óðinn eignast seiðaeldisstöðvar við Stóra Ás í Hálsasveit og Húsafell og stundaði í upphafi hafbeit með lax frá Lárósi á Snæfellsnesi. “Þá eignaðist ég góða vini sem ég lærði mikið af, þeim Jóni Sveinssyni í Lárósi og Hjálmari heitnum Gunnarssyni í Grundarfirði, sem annaðist pökkun á hafbeitarlaxinum. Þetta tímabil var afskaplega spennandi og á margan hátt skemmtilegt.”

Synti inn fjörðinn í tugþúsundatali

Viðmælandi er ekki mjög fróður um laxeldi, utan þess að kaupa stundum lax í búð sem ættaður er úr laxeldi og er sá fiskur ólíkur þeim laxi sem veiddur er á hefðbundinn hátt í íslenskri veiðiá, lausari í sér og spiklagið þykkara og lýsiskenndara. Það var því nauðsynlegt að fá nánari upplýsingar hjá Óðni um þessa hluti og ekki stóð á svari: “Hafbeitarlaxinn lifir við eins aðstæður og laxinn í laxveiðiánum. Í laxeldisstöðvum er fiskinum haldið í stöðugu eldi, nánast hreyfingarlausum, með tilbúnu fóðri þar til honum er slátrað. Það gefur því auga leið að hér er um að afar ólík lífsskilyrði að ræða. Það er ótrúlega spennandi að sjá þegar hafbeitarlaxinn kemur í hafbeitarstöðvarnar. Hann syndir inn fjörðinn í stórum torfum, þúsundir saman, stundum tugþúsundir. Gallinn við hafbeitina var sá að endurheimtuhlutfallið var of lágt hér á Íslandi. Hefði þurft aðvera um 6% en fór allt niður í 2%. Að vísu voru þessi ár sem ég var með hafbeit almennt erfið í laxveiði miðað við það sem nú er. Það breytir ekki því að þetta gekk ekki og er ég víst sá hér á landi sem síðast stundaði hafbeit með laxfiskinn.”

Verndun stofnsins mikilvæg

Nú er þekkt að laxeldi í kvíum er stundað á nokkrum stöðum m.a. í fjörðum á Austurlandi. Spurður um þá þróun, segir Óðinn: “Innflutningur á norskum laxi hófst 1988 og átti þá eingöngu að vera í landsstöðvum þar sem ekki átti að vera hætta á að fiskurinn tapaðist í sjóinn. Reynslan hefur hins vegar orðið sú að þessi eldisfiskur er að tapast og þá ekki síst úr kvíum inni á fjörðum eystra. Rökin fyrir því að flytja inn þennan norska stofn voru atvinnuleg byggðasjónarmið. Hann hefur síðan veiðst í laxveiðiám víða, sem er skaðlegt, því hver laxveiðiá á sinn upphaflega stofn og eru þeir ólíkir frá einni á til annarrar. Engir sjúkdómar eru í íslenska laxastofninum utan nýrnaveiki og hefur íslenski laxinn myndað ónæmi gegn henni. Það er því afar slæmt nú þegar norski eldislaxinn er farinn að hrygna í íslenskum ám. Stórfellt eldi getur kallað á sjúkdóma og sníkjudýr. Verndun íslenska laxastofnsins er því mikilvægt baráttumál og nú þegar við erum að upplifa þá þróun sem orðin er með fuglaflensunni svonefndu er enn brýnna að umgangast þennan hluta íslensku flórunnar með fullri virðingu og aðgát.”

Það er auðheyrt á Óðni að þetta er honum mikið áhyggjuefni og hann heldur áfram að fræða viðmælanda: “Eins og þú veist hefur laxveiði á stöng farið mjög vaxandi á Íslandi og bændur sem lifa á laxveiðihlunnindum að hluta til eða öllu leyti, skiptir það öllu að hagsmunir þeirra verði ekki eyðilagðir í fljótræði með stundarhagsmuni í huga. Sala laxveiðileyfa í óspilltar íslenskar laxveiðiár er vaxandi tekjustofn og gjaldeyrisaflandi fyrir þjóðarbúið. Á sama tíma og það gerist hér, eru frægar laxveiðiár víða erlendis steindauðar, enginn lax og enginn veiðimaður á árbakkanum. Skelfilegt er að hugsa sér þá stöðu hér á landi. Það er því grundvallaratriði að virða náttúruna sem í veiðiám á Íslandi hefur verið að skila vaxandi verðmætum.”

Hjá þremur ráðherrum

Þegar hér er komið sögu í spjallinu við Óðinn í Einarsnesi er boðið upp á kaffisopa og viðtalsvettvangur færist inn í eldhús. Þar kemur húsfreyja, Björg Karítas Bergmann Jónsdóttir. Víkur hún frá önnum og gefur sér tíma við eldhúsborðið og fræðir viðmælanda: “Ég er frá Akranesi, alin upp til 16 ára aldurs hjá ömmu minni, Kristínu Guðmundsdóttur. Ég er fædd sama ár og Óðinn, árið 1951. Á sautjánda ári fer ég til foreldra minna í Keflavík. Þar vann ég skrifstofustörf . Síðar vann ég í menntamálaráðuneytinu við Hverfisgötu. Var ritari hjá þremur ráðherrum. Fyrst Gylfa Þ. Gíslasyni, síðan Magnúsi Torfa Ólafssyni og loks Vilhjálmi frá Brekku. Þetta var góður tími. Það var gott að vinna hjá þessum ágætu mönnum. Þegar við flytjum hingað verður mikil breyting á öllum lífsháttum. Fyrsta barn okkar, Þórunn María fæddist 1972, árinu áður en við setjumst hér að. Fljótlega eða 1973 hef ég starf við kennslu við grunnskólann í Borgarnesi, fyrst í hálfu starfi, síðar fullu. Ég kenndi til 1985. Á þessum tíma fæðast svo börnin okkar: Kristín Birna 1974, Sigríður Þóra 1981, Jón Karl 1983, Soffía Björg 1985 og svo síðar: Guðmundur Bergmann 1988, Þórarinn Halldór 1990 og Karítas 1992. Barnabörn eru nú orðin þrjú.”

Barnalán

En var þetta ekki erfitt tímabil í lífi þeirra hjóna, bæði í fullu starfi og mörg börn á heimili? “Þetta tók í,” svarar Óðinn og brosir. Sama segir Björg og bætir við: “Við vorum svo lánsöm að hér voru yndislegar ömmur sem léttu undir með flesta hluti, meira að segja voru börnin oftast orðin læs mjög ung undir þeirra handleiðslu. Þá höfum við verið lánsöm, bæði hraust og börnin voru það líka.” Spurð um hvort hver laus mínúta hafi ekki farið í að hugsa um heimilið, kemur í ljós að eitt og annað hefur Björg átt við annað en heimilishald og umsýslu vegna átta barna. “Það finnst alltaf stund þegar þess þarf,” segir Björg.

Vaxandi æðarvarp

En talið berst að öðru: “Hér neðan við Einarsnesið er eyja; Stórey. Þar tókst okkur að koma upp æðarvarpi og var það dálítið mitt mál að koma því upp. Á síðasta vori voru þar um 1500 kollur með hreiður,” segir Björg. En er það ekki sérstakt að æðarvarp sé hér á þessu svæði? “Jú, það mun rétt vera. Þetta er núna eina æðarvarpið hér með ánni. Sjálfsagt hefur það hjálpað til að handan árinnar í fjallinu að þar fór örn að verpa og hefur sjálfsagt hrakið kollurnar frá þeim megin árinnar. Þess ber einnig að geta að tófan fer ekki út í eyjuna og eftir að ruslahaugarnir voru lagðir niður hér fyrir ofan fækkaði vargfuglinum mjög. Á meðan haugarnir voru hér fyrir ofan var stöðugur straumur vargfugls hér yfir Einarsneslandinu,” segir Óðinn.

Langt söngnám að baki

Eins og mörgum er eflaust kunnugt er söngurinn í ætt Bjargar. Soffía Karlsdóttir móðir hennar söng sig inn í hjörtu landsmanna hér fyrr á árum og föðurbróðir hennar er Guðmundur Jónsson söngvari, enda kom í ljós við eftirgrennslan að Björg hefur í vaxandi mæli sinnt því áhugamáli. “Ég hef stundað söngnám á liðnum árum eftir því sem aðstæður hafa leyft. Söngnámið hóf ég við Tónlistarskóla Borgarfjarðar árið 1994. Fimm árum síðar, eða 1999, lauk ég 8. stigi. Eftir það var ég tvö ár við söngnám hjá Alenu Dubik, óperusöngkonu og kennara við Nýja söngskólann í Reykjavík. Síðan hef ég sótt svonefnda Master klassa erlendis og í Reykjavík og annan hluta í Royal Akademíunni í London til að efla raddtæknina. Það er því orðið talsvert að gera á því sviði, bæði að syngja í kór og einsöng,” segir Björg Karítas.

Ýmis áhugamál

En hvað með félagsmálin, grun hef ég um að þau hafi ekki verið afskipt hjá húsfreyjunni. Björg Karítas brosir við og svarar: “Nei, nei, ég átti sæti í hreppsnefnd Borgarhrepps í þrjú kjörtímabil, var í hreppsnefnd þegar ákveðið var að sameinast í Borgarbyggð. Þá var ég formaður skólanefndar Grunnskólans í Borgarnesi og menningarmálanefndar Borgarbyggðar á síðasta kjörtímabili og í stjórn safnahússins. Þá var ég formaður skólanefndar Tónlistarskóla Borgarfjarðar í ein átta ár, einn af stofnendum Kammerkórs Vesturlands og er núna formaður Óperukórs Hafnarfjarðar.”

En Óðinn, nú hefur þú haft margt á þinni könnu, þó aðeins hafi hægst um síðustu misserin. Hefur eitthvað sérstakt áhugamál fengið að njóta sín? “Ég hef alltaf haft gaman af hrossum og notið þess að sinna þeim. Ég var knapi á hestamannamótum hér fyrr á árum og keppti á hestinum Faxa, þá oft við Ölvald sem Siggi í Sólheimatungu átti. Við höfum systkinin farið á hverju sumri eina veglega hestaferð. Það er tiltölulega þægilegt að ríða út héðan, greiðar leiðir, bæði hér upp eftir og svo hér vestur yfir ásinn hjá hrútasæðingastöðinni, vestur um Mýrar. Ég á núna mikinn uppáhaldshest, Gaum frá Grund í Eyjafirði sem veitt hefur mér margar unaðsstundir,” segir Óðinn.

Það hefur verið fróðlegt og ánægjulegt að spjalla við hjónin í Einarsnesi og spurt er að lokum: Hvað var það sem varð til þess að þið rugluðuð saman reitum? Einarsnesshjónin horfa brosandi hvort á annað, skella upp úr og ljóstra upp, eiginlega dálitlu leyndarmáli: “Þegar við vorum við nám í Bifröst, þar fór fram veturinn 1969 söngkeppni, svo nefnd Bifróvision og við tvö vorum látin syngja saman lag í keppninni. Við unnum keppnina og höfum verið óaðskiljanleg síðan.”

-ÓG

Úr safni: Það finnst alltaf laus stund þegar þess þarf