Viðtal við hjónin Vigdísi og Árna á Brennistöðum í Flókadal birtist upphaflega í jólablaði Skessuhorns árið 2004. Árni Theódórsson lést 4. apríl 2010. Hjónin voru titluð bændur, uppalendur og frumkvöðlar í ferðaþjónustu í inngangi viðtalsins frá 2004.

Jörðin Brennistaðir er innarlega í Flókadal í uppsveitum Borgarfjarðar. Húsin á bænum standa hátt og eru reisuleg í hlíðinni mót suðri, þrjú íbúðarhús, eitt frá hverjum ættlið sem setið hefur jörðina. Gamla íbúðarhúsið hæst á bæjarhólnum en neðar í bæjartúninu tvö stór íbúðarhús, eitt fjörutíu ára og annað nýlega byggt og reisulegt bjálkahús. Þar að auki eru fjós, fjárhús og aðrar útihúsabyggingar. Neðar í botni dalsins liðast Geirsá og á árbakkanum standa nokkur sumarhús sem bændur á Brennistöðum hafa reist á undanförnum áratugum.

Blaðamaður Skessuhorns hitti að máli einn morgun í upphafi aðventu eldri hjónin sem nú búa á Brennistöðum, þau Árna Theódórsson og Vigdísi Sigvaldadóttur, eða Viggu eins og hún er jafnan kölluð. Þau hjón hófu búskap á Brennistöðum fyrir rúmlega 40 árum síðan, nánar tiltekið árið 1961. Bæði eru þau Borgfirðingar, fædd þar og uppalin, Árni á Brennistöðum en Vigga í Ausu í Andakíl. Hér eru á ferðinni samhent hjón, bændur, uppalendur og frumkvöðlar, sem ekki hafa vílað fyrir sér að fara óhefðbundnar leiðir í mörgu sem þau hafa tekið sér fyrir hendur. Þau hafa rekið blandað bú á Brennistöðum með kýr, kindur og hross auk fjölda óhefðbundinna húsdýra á borð við refi, hrafn, álftir, grísi og endur. Ferðaþjónustu hafa þau hjón rekið hvað lengst bænda hér á landi og voru meðal þeirra fyrstu sem opnuðu heimili sitt fyrir erlendum gestum. Þá eru þau foreldrar fimm uppkominna barna sem öll hafa fengið óskiptan stuðning m.a. til að feta menntaveginn en auk þess, og þannig að eftir því hefur verið tekið, hafa þau hjón tekið að sér hátt í 200 fósturbörn til dvalar í lengri og skemmri tíma. Börn sem flest eiga það sammerkt að hafa átt við félagsleg og uppeldisleg vandamál að stríða heima fyrir en fengið ómetanlegt skjól hjá góðu fólki í sveitinni. Þannig hafa hjónin á Brennistöðum verið í nánu samstarfi við félagsmálayfirvöld í Reykjavík í yfir 30 ár og í sumum tilfellum tekið að sér börn sem fá úrræði voru fyrir á öðrum stöðum. Í dag eru þau Árni og Vigga heldur farin að draga saman seglin enda komin á áttræðisaldur, yngsta dóttir þeirra og tengdasonur tekin við búskapnum og taka fullan þátt í ferðaþjónustunni með þeim.

*Á Brennistöðum eru allir vinir, bæði menn og dýr.*

Ættliðaskipti á nýjan leik
,,Við giftum okkur á gamlársdag árið 1961 í Ausu. Þetta var systkinabrúðkaup því Jón bróðir minn, sem nú er látinn, og Auður Pétursdóttir giftu sig sama dag og ekki nóg með það, við skírðum syni okkar þá Bjarna og Pétur son þeirra í leiðinni. Þetta var því bæði stór og góður dagur fyrir okkur öll,” sagði Vigga þegar við höfðum komið okkur fyrir ásamt Árna bónda, með kaffibolla í stofunni á Brennistöðum. Sama árið og þau létu pússa sig saman höfðu þau hafið búskap á Brennistöðum og bjuggu eftir það í sjö ár á móti foreldrum Árna, þeim Theódór og Þóru, til ársins 1967 þegar þau tóku alfarið við búskapnum. ,,Þessi ættliðaskipti gengu svipað fyrir sig þá og nú, því Þóra yngsta dóttir okkar og Hafsteinn Þórisson maður hennar hafa nú tekið við búskapnum af okkur. Þau kenna auk þess bæði við grunnskólann á Kleppjárnsreykjum,” segir Árni. Saman eiga þau fjögur börn sem nú eru öll uppkomin en fyrir átti Vigga soninn Steindór. Barnabörn þeirra eru 13 en vel yfir 20 þegar börn fósturbarna þeirra eru með talin.

Óhefðbundin heimilisdýr
Á Brennistöðum hefur alltaf verið blandað bú en nú eru rúmlega 20 kýr uppistaðan í búskapnum auk hrossa, en fénu hefur verið fækkað. Vigga segist þó eiga eftir 30 kindur. ,,Þær eru hálfgerð gæludýr hjá mér blessaðar, svona rétt til að leika sér við. Þær ganga heima allt árið, eru af Smyrlabjargarkyni og afskaplega spakar þessar elskur og ekki skemmir fyrir að þær eru bæði frjósamar og mjólkurlagnar þannig að þær gefa vel af sér. Við vorum yfirleitt með þetta um 300 kindur en afkoman í sauðfjárbúskap hvatti okkur ekki, né yngra fólkið, til að halda áfram með svo mikinn fjölda,” segir Vigga.

Talið berst að ýmsum öðrum óhefðbundnum skepnum sem fólkið á Brennistöðum hefur prófað að hafa, ýmist sem húsdýr eða gæludýr, heimilisfólki til ánægju. ,,Það hefur verið hálfgerð ástríða hjá okkur að fá okkur á vorin einhverja skepnu til uppeldis. Þær eiga það sammerkt að allir höfðu gaman af þeim en enginn gagn! Þannig höfum við t.d. haft yrðlinga, gæsir, Pekingendur, grísi, hrafn og álftarunga höfum við tvisvar sinnum alið upp. Þetta hafa verið skemmtilegar skepnur en sumar hverjar ansi erfiðar og fyrirferðarmiklar enda ekki hefðbundin húsdýr. Við höfum þó passað okkur á að taka þessi dýr öll þegar þau eru kornung, þannig að hægt sé að reyna að kenna þeim þá siði sem best er að þau tileinki sér,” segir Árni og þau hlæja bæði þegar þau rifja upp uppátækin sem mörg þessara dýra hafa tekið upp á í gegnum tíðina. ,,Einn grísinn elti t.d. krakkana þegar þau fóru í útreiðatúr og var tilsagður á næstu bæjum þegar hann nennti ekki með þeim lengra. Þó álpaðist hann sjálfur heim þegar hann var búinn að snudda á hlaðinu hjá fólki í smástund. Þessi grís lifði alla tíð á mjólk sem hann fékk úr pela. Önnur álftin sem við höfðum varð einnig ákaflega mannelsk og mikil persóna og vildi gjarnan fara með þegar heimilisfólkið þurfti að bregða sér af bæ og elti þá bílinn. Það þótti mörgum einkennileg sjón að sjá þegar álftin elti Brennistaðabílinn út um allt hérað, svona rétt eins og hundur, nema hvað þessi var á flugi og gat þannig rúnað af leiðina þegar ekið var í beygjur, en hundar eru vanalega fast á eftir bílstuðurunum þegar þeir ákveða að fara með. Einhvern tímann þurftum við keyra álftina heim þegar hún var farin að trufla gesti á barnaskemmtun í Logalandi og hún fór oftar á ýmsan flæking og eitthvað var um að hún elti mjólkurbílinn og húsvitjaði í mjólkurhúsum bænda í héraðinu. Nú er hún öll blessunin og létum við stoppa hana upp þannig að nú er hún inni í stofu hjá okkur öllum stundum.”

*Uppeldisbræðurnir Sigurbjörn og Sigvaldi að snæðingi með vini sínum.*

Skotinn á næsta bæ
Meðal annarra heimilisdýra má nefna yrðlinga sem aldir hafa verið upp eins og hvolpar á bænum. ,,Við náðum í þá smáyrðlinga, blinda úr greni. Þeir geta verið ansi skemmtilegir en annar þeirra reyndist hafa svo ríkt veiðieðli að hann náði að drepa varphænurnar og kanínuunga sem hér voru þrátt fyrir að hann hafi farið í ófrjósemisaðgerð til að minnka veiðieðlið í honum. Það var ómögulegt að temja þetta ríka veiðieðli sem er í refum og það varð öðrum þeirra að aldurstila að hann fór á smáfuglaveiðar í nágrenni næsta bæjar og var skotinn, enda héldu bændur þar að um væri að ræða villtan ref sem hætt hefði sér of nálægt bænum. Hann varð ósköp leiður ungi maðurinn, vinur okkar á næsta bæ, sem lenti í því að skjóta heimilisrefinn,” segir Vigga og hlær að þessu í dag. Hún segir að erlendum ferðamönnum sem að Brennistöðum hafi komið hafi fundist stórmerkilegt að sjá íslenskan heimskautaref meðal húsdýranna og í þeirra hópi vakti þetta húsdýr mikla athygli, enda elti refurinn gestina eins og góður heimilishundur út um alla móa. Öll þessi dýr hafa gert mikla lukku bæði meðal heimilisfólks og gesta,” segir Vigga og bætir við að þau húsdýr sem hafi komist næst því að verða að gagni væru íslensku hundarnir og Árni hnýtir við: ,,Við fengum fyrsta hundinn frá Sigríði á Ólafsvöllum og tík frá Húsatóftum við Grindavík. Það var gaman að rækta þessa hunda og eiga þátt í að viðhalda kyninu og eitthvað náðum við að selja af hvolpum.”

Frumkvöðlar í þjónustu til sveita
Hjónin á Brennistöðum voru meðal fyrstu bænda sem fóru út í ferðaþjónustu á jörðum sínum í einhverjum mæli og hafa þau ásamt fleiri íslenskum ferðaþjónustubændum lagt drjúgan skerf til kynningar á landi og þjóð með persónulegri þjónustu en gerist og gengur í þessum geira. Árni og Vigga hafa nú stundað ferðaþjónustu í yfir 30 ár. ,,Þetta hófst hjá okkur í kjölfar þess að árið 1971 auglýsti Flugfélag Íslands eftir bændum sem vildu taka á móti erlendum ferðamönnum og leyfa þeim að kynnast lífinu á íslenskum sveitaheimilum. Við vissum af því brautryðjendastarfi sem Kristleifur á Húsafelli og fleiri aðilar hér í héraðinu höfðu staðið í og ákváðum að reyna þetta sjálf. Við byggðum fyrst eitt lítið hús niður við Geirsá og síðar annað og það þriðja nokkuð stærra fimmtán árum síðar. Einnig höfum við gistingu hér í bænum þannig að samanlagt getum við boðið nokkuð mörgum húspláss.” Aðspurð um afkomuna úr ferðaþjónustunni segja þau að þetta hafi lengi vel verið umtalsverð búbót en mest um vert hafi þó verið að Árni, sem er lærður húsasmiður, gat sjálfur byggt húsin og þannig hafi þau aldrei þurft að skulda til að koma þeim upp. “Við höfðum þokkalega afkomu af ferðaþjónustu, sérstaklega í kringum 1990, eða áður en félagasamtök hófu í stórum stíl byggingu orlofshúsa fyrir félagsmenn sína,” segir Árni.

*Hér er Árni frændi að horfa á fréttirnar. Heimilisgrísinn kúrir í handarkrika hans.*

Fræða um land og þjóð
Þau eru aðilar að Ferðaþjónustu bænda og hafa í gegnum tíðina fengið hvað flestar bókanir frá þeirri ferðaskrifstofu. “Bændur sem opna heimili sín fyrir gestum eru að gefa fólki kost á að kynnast íslenskri bændamenningu eins beint í æð og mögulegt er. Gestir okkar fá íslenskan mat og leggjum við áherslu á að kynna fyrir þeim lambakjötið góða, enda er það einhver besta landkynning sem mögulegt er að veita. Þjónustan felst þó ekki síst í að spjalla við fólkið um heima og geima og kynna milliliðalaust fyrir því lífið í sveitinni.” Árni og Vigga segja að erlendir gestir þeirra séu af mörgu þjóðerni, mest þó Frakkar síðustu árin en einnig nokkuð af þýskumælandi fólki. “Það kom hingað eitt sinn Frakki sem tók sér nokkrar vikur í að ferðast um landið og gisti hann einkum á ferðaþjónustubæjum. Við höfðum mikið ofan af fyrir þessum manni og fræddum hann um ýmislegt sem viðkemur landi og þjóð. Seinna fréttum við að hér hafi verið á ferðinni forstjóri franskrar ferðaskrifstofu sem var hingað kominn til að kynnast þjónustunni af eigin raun og hefur þessi ferðaskrifstofa sent okkur margt fólk síðan,” sagði Árni. Hann segir að til þeirra komi flestir ferðamenn í þeim tilgangi að kynnast íslenskri náttúru og sögu þjóðarinnar og því þurfi að hafa nokkuð fyrir þessu fólki. Þóra dóttir þeirra er menntaður líffræðingur og vanur kennari á því sviði og segja þau að sú þekking sem hún hafi nýtist afar vel þessum gestum þegar hafa þarf ofan af fyrir þeim og fræða um íslenska staðhætti. Einnig segjast þau eiga flestar þær handbækur sem gefnar hafa verið út og tengjast náttúru og dýralífi, enda leggja þau mikið upp úr því að geta gefið gestum sínum skýr svör við hvaðeina sem þeir vilji vita.

Hátt í 200 fósturbörn
Uppeldi barna og ungmenna hefur verið ríkur þáttur í lífi og starfi Brennistaðahjónanna. Á síðasta ári sá Félag kvenna í fræðslustörfum ástæðu til að heiðra Vigdísi fyrir störf hennar að uppeldismálum en þau hjón hafa bæði af mikilli elju og þolinmæði tekið hátt í 200 fósturbörn að sér til lengri eða skemmri vistar á heimili sínu. Sum þessara barna hafa ílengst hjá þeim og fimm þeirra gengu þau alfarið í foreldrastað og ólu upp að meira eða minna leyti og studdu jafnvel til framhaldsskólagöngu, rétt eins og öll þeirra eigin börn. Flest fósturbarnanna hafa komið að Brennistöðum með milligöngu félagsmálayfirvalda í Reykjavík en oftast á slíkt sér aðdraganda þar sem fjölskyldu- og félagslegar aðstæður þeirra eru á einhvern hátt óviðunandi og því þörf á að leita skjóls fyrir þau fjarri heimilum og fyrra umhverfi. En gefum þeim hjónum orðið: “Við tókum að okkur fyrstu tvö börnin árið 1971. Þá komu til okkar tvö systkin, þá 9 og 11 ára. Við tókum þau algjörlega að okkur og bættust þau í fjögurra barna hópinn okkar. Eftir þetta má segja að til okkar hafi komið börn á hverju ári, sum þeirra í tvær vikur til þrjá mánuði í senn en önnur lengur. Nokkur þessara barna hafa ílengst hjá okkur og þannig má segja að fimm börn hafi komið til okkar og ekki farið aftur fyrr en þau voru vaxin úr grasi.”

Vigga og Árni segjast hafa gengið þessum börnum í foreldrastað og jafnvel meira en það í sumum tilfellum, því þegar þau komu til þeirra voru þau sum hver illa farin andlega og jafnvel vanhirt. Þeim hjónum telst til að nítján aðkomubörn sem hjá þeim hafa dvalið hafi um lengri eða skemmri tíma verið yfir vetrartímann hjá þeim og þar af leiðandi sótt grunnskólann á Kleppjárnsreykjum og segjast þau alla tíð hafa átt afar jákvætt samstarf við starfsfólk skólans sem hafi einnig tekið að sér erfið verkefni með þátttöku í uppeldi og fræðslu þessara barna.

*Hafsteinn bóndi ásamt álftarunga, svíni og hundi á bæjarhlaðinu.*

Eru enn að
Það er því óhætt að segja að það hafi ekki hvílt nein lognmolla yfir heimilinu á Brennistöðum í gegnum tíðina. Jafnvel þótt aldurinn hafi færst yfir þau hjón, rétt eins og okkur öll, taka þau ennþá að sér stuðning við börn sem félagsmálayfirvöld leita ásjár þeirra með. “Jú, það má segja að við séum enn að. Nú erum við stuðningsforeldrar eins drengs sem kemur til okkar einu sinni í mánuði nokkra daga í senn. Á sumrin erum við auk þess með fjögur börn í einu í um þrjá mánuði.”

En hvernig hefur þeim gengið að tjónka við aðkomubörn sem oft á tíðum eru illa farin á sál þegar þau hafa komið í sveitina? “Þetta hefur oft verið erfitt, en alltaf gefandi,” segir Vigga og bætir við: “Það þarf stundum að byggja þessi börn upp á nýjan leik, kenna þeim siði sem þau hafa jafnvel ekki kynnst áður og hafa ofan af fyrir þeim með ýmsum hætti. Það gildir að láta þau hafa eitthvað fyrir stafni og láta þau tileinka sér almennar góðar heimilisvenjur. Ein megin reglan er þó að byggja þau jákvætt upp og t.d. hæla þeim fjórum sinnum fyrir það sem vel eða rétt er gert á móti hverju einu skipti sem þau eru skömmuð.”

Fjórir skæruliðar
Að lokum segja þau Árni og Vigga sögu af einstæðri móður með fjögur börn sem félagsmálayfirvöld í Reykjavík leituðu ásjár þeirra með, eftir að móðirin var búin að gefast upp, hafði óskað eftir því að gefa þau öll frá sér og yfirvöld voru orðin ráðþrota.

“Þetta var eitthvað erfiðasta verkefni sem við höfum tekið að okkur. Konan kom í ágústmánuði fyrir nokkrum árum til okkar með öll fjögur börnin með sér. Þetta var svolítið sérkennilegur hópur. Börnin voru fjögurra til átta ára og nánast jafnstór; það yngsta stórt eftir aldri og þau elstu litlir átta ára tvíburar. Þessi börn báru enga virðingu fyrir móður sinni eða öðrum, höfðu verið nánast sjálfala, hlustuðu ekki á móður sína og gengu jafnvel í skrokk á henni. Þau þekktu enga mannasiði og borðhaldi höfðu þau aldrei kynnst enda engir matmálstímar á heimili þeirra, heldur höfðu þau vanist því að borða úr skápunum mat sem þar var að finna, þegar þeim hentaði. Þetta var í raun einn stór skæruliðahópur. Það hafði orðið að samkomulagi við félagsmálayfirvöld að við reyndum hvað við gætum til að hjálpa konunni því hún var að gefast upp og vildi gefa börnin en hafði þó samþykkt að gera þessa tilraun gegn því að við yrðum látin ráða ferðinni.”

Þannig lýsir Árni aðdragandum að því að þessi fjölskylda kom. Raunar er vart hægt að lýsa aðstæðunum fyrstu vikuna eftir að þau komu að Brennistöðum. “Þau voru ansi erfið greyin og höguðu sér í rauninni eins og skríll, hræktu meðal annars á okkur, hentu í okkur grjóti og spornuðu ákveðið gegn því að læra nokkurn skapaðan hlut. Við höfðum leyfi til að beita þeim aga sem við teldum þurfa, móðirin beið t.d. í öðru húsi meðan matmálstímar stóðu yfir og vissulega gekk mikið á fyrstu dagana meðan þeim var að skiljast hverjir réðu á okkar heimili,” segir Vigga. Smám saman eftir viðamikla og ákveðna kennslu í almennum mannasiðum og mikið aðhald fóru börnin að gefa sig og urðu sífellt prúðari og líkari venjulegum börnum þegar leið á dvalartímann. Við pössuðum upp á að þau hefðu alltaf nóg fyrir stafni, þau voru úti að smíða, við fórum með þau í sund og þau léku sér við dýrin. Þetta jók að sjálfsögðu á matarlyst þeirra þannig að borðsiðirnir komu smám saman og þau urðu þægari eftir því sem leið á mánuðinn. Síðustu dagana voru þau orðin svo prúð og stillt að þau voru jafnvel þægari en gestkomandi börn sem komu til okkar!” Vigga og Árni eru á sama máli um að þessi fjölskylda hafi verið erfið en þó eitt af mest gefandi verkefnum sem þeim hafi verið falið og árangursrík reyndist dvöl þeirra að Brennistöðum hafa verið: “Þessi fjölskylda hélt sem betur fer hópinn eftir þetta og börnin stilltust mikið þegar þeim hafði skilist að góður agi og uppeldisreglur væri öllum fyrir bestu og þeim ekki síður. Við höfðum tvö barnanna hjá okkur eftir þetta um tíma og tíma og móðir þeirra tók saman við barnsföðurinn á nýjan leik þannig að segja má að þetta hafi endað á besta veg fyrir alla aðila.”

Skessuhorn þakkar heiðurshjónunum Árna og Vigdísi á Brennistöðum fyrir móttökurnar og að fá að deila með lesendum sögu sinni af kraftmiklu lífshlaupi bændanna, uppalendanna og ferðaþjónustufólksins á Brennistöðum í Flókadal.

MM

*Þóra Árnadóttir með yrðling og hund sem láta vel hvor að öðrum.*

Úr safni: Hafa ekki alltaf farið troðnar slóðir