Rætt við Pál Bergþórsson frá Fljótstungu

Árið 2000 var Páll Bergþórsson veðurfræðingur heiðraður á alþjóðlegri ráðstefnu fyrir fjölþættan skerf sinn til veðurvísinda. Voru þar m.a. tilgreindar hafísrannsóknir, veðurvísindi og rannsóknir á víxláhrifum manns og náttúru. En margt fleira mætti til telja sem hann hefur afrekað og lagt til samfélagsins. Páll fagnar hundraðasta afmælisdegi sínum í næsta mánuði og blaðamaður Skessuhorns leit við hjá honum af því tilefni.

Ljósmóðurinni var vandi á höndum
Páll býr á Hrafnistu í Hafnarfirði. Þegar inn er komið stendur hann upp og heilsar, teinréttur og sviphreinn. Við hefjum spjall um heima og geima og Bergþór sonur hans sest hjá okkur. En ferðin hefst í Fljótstungu í Hvítársíðu í Borgarfirði þegar langt var liðið á sumarið 1923. Páll segir að ljósmóðurinni hafi þá verið vandi á höndum því tvö börn voru væntanleg á sama tíma á starfssvæði hennar, annað á Húsafelli og hitt í Fljótstungu. En svo blessunarlega vildi til að þegar til kom urðu tveir dagar á milli; drengurinn á Húsafelli kom á undan. Hann fékk nafnið Kristleifur og varð einn fyrstu frumkvöðla landsins í ferðaþjónustu. Þeir Páll áttu síðar eftir að tengjast fjölskylduböndum, en það er önnur saga.

Kristín og Bergþór
Foreldrar Páls voru þau Kristín Pálsdóttir f. 1885 og Bergþór Jónsson f. 1887, bændur í Fljótstungu. Fyrir áttu þau tvær stúlkur; Guðrúnu sem var fædd árið 1920 og Þorbjörgu fædda 1921. Mögulega hefur heyskapur verið langt kominn þegar Páll kom í heiminn 13. ágúst. En engu að síður má reikna með að mikið annríki hafi verið á bænum þar sem dæturnar tvær voru svo ungar. Síðar fæddist Jón bróðir þeirra, það var í september 1924. Að lokum komu svo þrjár systur til viðbótar í heiminn, Sigrún (1927), Gyða (1929) og Ingibjörg sem rak lestina, fædd árið 1930. Af systkinunum eru í dag einungis tvö eftir á lífi, Páll og Gyða.

Lífsbaráttan krefst alls
Algengt var í þá daga að heimili væru mannmörg. Auk hjónanna í Fljótstungu og barnanna sjö voru föðurforeldrar Páls, Guðrún og Jón, lengi hjá þeim og Þorbjörg móðuramma hans einnig síðustu árin sín. Varðandi Fljótstungu sem bújörð má vitna í orð Sigurðar Snorrasonar á Gilsbakka í ræðu fyrir hönd Hvítsíðinga á 60 ára brúðkaupsafmæli Guðrúnar og Jóns árið 1939:

„Þið völduð ykkur bólstað hér á erfiðri fjallajörð. Tókuð að ykkur það erfiða hlutverk að „verja hin efstu grös.“ Mannlegt líf getur jafnan orðið stríðsamt hvar á jörðinni sem er, en þegar lífsbaráttan er háð þar sem hún er hörðust í óblíðu landi, eins og til afdala á Íslandi, þá vefst það ekki í vafa að hún krefst alls.“

Varðandi nöfn barna Kristínar og Bergþórs segir Páll að þau hafi byrjað á að skíra nöfnum foreldra sinna; Guðrún, Þorbjörg, Páll og Jón. „En svo þurfti að bæta við,“ segir hann kíminn. „Þegar Ingibjörg var skírð var Ingibjörg Kristleifsdóttir húsfreyja á Húsafelli nýlátin á besta aldri og var mörgum harmdauði. Gyðu nafnið var líkast til út í loftið. Varðandi Sigrúnarnafnið gæti móðir mín hafa haft Sigríði húsmóður á Gilsbakka og dætur hennar Guðrúnu og Sigrúnu í huga; hún hafði verið á Gilsbakka um tíma þegar hún var ung og var góð vinkona þeirra.“

Í torfbæ fyrstu tíu árin
Fljótstunga er næstefsta jörð í Hvítársíðu. Hún dregur nafn af Norðlingafljóti er skilur að lönd Kalmanstungu og Fljótstungu. Þarna var torfbær fyrstu tíu ár Páls. „Hann stóð aðeins til hliðar við núverandi bæjarstæði,“ segir hann. „Baðstofan var uppi til hægri, svo stofa og skemma og síðan fjós. En þetta var ekkert hundrað kúa fjós eins og er algengt í dag. Við vorum alltaf með fjórar kýr, það veitti ekkert af því fyrir svo mannmarga fjölskyldu.“ Nú um níutíu árum síðar þylur hann upp nokkur nöfn kúnna: Krossa, Dumba, Bauga.

Við skoðum saman teikningu sem til er af bænum, gerða af Önnu Björk Bjarnadóttur frænku Páls. Þar er reykur teiknaður upp úr strompi á baðstofunni. Páll segir að þar hafi vissulega verið ofn, en ástæða reyksins sé að eldhúsið hafi verið undir baðstofunni. „Það var opið þangað; engin hurð,“ segir hann. Túnin í Fljótstungu eru að mestu í halla, en Páll segir að þar sé líka sléttlendi fyrir neðan bæinn sem var ræktað í tún. „Það fór maður um sveitina sem var að plægja fyrir bændur til að hægt væri að sá grasfræi. Þannig gaf landið mun meira af sér heldur en útheyið sem fyrir var,“ segir hann.

*Teikning Önnu Bjarkar Bjarnadóttur af gamla torfbænum í Fljótstungu.*

Lestrarfélagið í Hvítársíðu
Páll segir að ekki hafi verið mikið af bókum til á heimilinu, en það var lestrarfélag í sveitinni og það breytti miklu. „Lestrarfélagsbækurnar voru 5-6 daga á hverjum bæ og það dugði til þess að það var hægt að lesa upphátt úr þeim fyrir alla,“ segir hann. „Það var mikil upplifun. Svo kom útvarpið 1930, þá var ég sjö ára.“ Fenguð þið fljótlega viðtæki? „Já, áður en útvarpsstöðin byrjaði. Því að þá áttu afi minn og amma gullbrúðkaupsafmæli og þeim var fært þetta tæki. Svo fylgdu þessu batterí sem þurfti að hlaða. Það þurfti að fara með þau yfir Hvítána að Stóra Ási til þess, því þar var komið rafmagn,“ segir hann. „Það var þá farið yfir ána á brúnni við Hraunfossa, þar komst maður með hesta. Það voru ekki komnir bílar á bæina. En það voru samt að byrja að koma bílar sem sóttu mjólk í sveitina.“

Færi nú ekki að leggja sig, bara 100 ára
Eins og fram kom hér áður var móðuramma Páls, Þorbjörg Pálsdóttir, til heimilis hjá þeim síðustu árin sín. Sú kona var fædd árið 1849. Hún var tvígift, hafði ung verið gefin sr. Jóni Hjörtssyni presti á Gilsbakka sem var ríflega þrjátíu árum eldri en hún og lést árið 1881. Hún giftist Páli Helgasyni afa Páls árið 1883 og Kristín móðir hans var yngst þriggja barna þeirra. Þorbjörg hélt lengi góðri heilsu og varð 102ja ára. „Hún fór til læknis þegar hún varð hundrað ára,“ skýtur Bergþór inn í. „Þá sagði læknirinn að hún ætti nú kannski að fara að taka upp þann sið að leggja sig eftir matinn. Hún sagðist nú ekki fara að venja sig á það núna!“ Eins og fram hefur komið þekkti Páll þessa ömmu sína. Svo þarna eru tengsl inn í horfinn menningarheim; um 170 ár aftur í tímann.

*Þorbjörg amma Páls á 100 ára afmæli sínu. Borðið sem hún er við smíðaði Bergþór tengdasonur hennar og það er í dag í vörslu Bergþórs Pálssonar.*

Víðgelmir lokaðist
Gamli bærinn í Fljótstungu var rifinn árið 1933 og nýtt hús byggt sem enn stendur og hefur verið vel við haldið. Jörðin er ekki lengur í eigu fjölskyldunnar en Páll gleðst yfir því að þar sé öllu vel við haldið. Hann nefnir líka Víðgelmi, náttúruundur í landi Fljótstungu, hraunhelli sem er um 1500 m langur. „Við fórum oft þangað,“ segir hann. „Þegar ég man eftir mér var eiginlega nýbúið að opna hann aftur, hann hafði lokast frostaveturinn mikla 1920. Til að komast að honum þarf að fara niður djúpa gjá og þar fraus allt á þeim tíma. Það var svo ekki fyrr en í kringum 1930 sem hann opnaðist aftur.“

Saman á grjótvegg
Aðspurður um bústofninn í Fljótstungu segir Páll að þar hafi verið um 120 kindur. Þær voru hafðar í heimalandinu sem var afgirt. Voruð þið snemma farin að vinna á búinu? „Já, tiltölulega,“ segir hann. „Guðrún systir mín var ekki mikið meira en átta ára þegar hún fór að slá með orfi og ljá. Eitt af því sem gera þurfti var að sækja kýrnar sem voru reknar út fyrir tún. Svo vorum við með hænsni, en mig minnir að minkurinn hafi nú komist í þau einhvern tímann.“ Við skoðum gamla ljósmynd af elstu systkinunum fimm. „Hún er tekin við gamla bæinn,“ segir Páll. „Við sitjum á hlaðna stallinum þar fyrir framan. Þær Gyða og Ingibjörg voru enn svo litlar að þeim var ekki treyst til að sitja þarna kjurar með okkur.“

Mamma og pabbi
Við höldum áfram að rifja upp bernskuárin í Fljótstungu. Hvernig myndirðu lýsa mömmu þinni Páll? „Hún var eiginlega ákaflega fáskiptin,“ segir hann. „Eina nána vinkona hennar var Lísbet Zimsen í Kalmanstungu, þær tvær náðu svo vel saman. Lísbet hafði skilning á hlutverki mömmu sem átti svona mörg börn og var með stórt heimili. Það var náttúrulega mjög mikill gestagangur heima, t.d. á haustin í kringum Fljótstungurétt. Þá var alveg straumur af mönnum að fá sér kaffi.“ Var það mikill annatími hjá mömmu þinni? „Já, en hún hafði ekki hátt um það samt,“ segir Páll. „Hún var svo sem fámálug að eðlisfari, en sinnti alltaf vel um okkur og var okkur góð móðir.“ En hvernig var pabbi þinn? „Hann var miklu félagslyndari,“ segir hann. „Þau voru mjög ólík að þessu leyti.“

*Fimm af systkinunum í Fljótstungu. Frá vinstri: Þorbjörg, Guðrún, Sigrún, Jón og Páll.*

Óvæntar veðurbreytingar við Úlfsvatn
Við hverfum nú fram í júlímánuð árið 1955. Þá var Páll orðinn rúmlega þrítugur og bjó í Reykjavík. Í Fljótstungu hafði Ingibjörg systir hans nýlega tekið við hluta búsins, ásamt unnusta sínum Hirti Jóhannssyni. Þau áttu lítinn dreng sem fæðst hafði 14. maí. Í Fljótstungu tíðkaðist það sem kallaðist að fara á silungafjall og var þá farið í vötnin á Arnarvatnsheiði til veiða. „Þetta var mikið búsílag,“ segir Páll.

Fyrri hluta dags laugardaginn 9. júlí lögðu þeir Bergþór og Hjörtur tengdasonur hans upp í slíkan leiðangur. Þeir voru ríðandi með nokkra hesta sem þeir ætluðu að flytja silunginn heim á. Við þessa iðju var gist í tjaldi á heiðinni og ferðinni var að þessu sinni heitið að Úlfsvatni sem er annað stærsta vatnið þar, fremur grunnt og í rúmlega 400 metra hæð yfir sjó. Þangað var um 5-6 tíma lestarferð frá Fljótstungu. Búist var við tengdafeðgunum heim á mánudeginum. En aðfararnótt sunnudagsins gerði óvænt mikið hvassviðri við Úlfsvatn.

Erfið bið
Heimkoma Hjartar og Bergþórs dróst. Fór fólk að undrast um þá og lögðu þá nokkrir menn upp á heiðina til að kanna málið. Þegar þeir komu að Úlfsvatni fundu þeir tjaldið mannlaust og engan þar sem netin voru fyrst lögð. Við hinn bakka vatnsins sáu þeir hins vegar léttabátinn rekinn. Hestarnir voru spöl frá. Gerðu menn sér nú ljóst að þeir Fljótstungubændur hefðu drukknað í vatninu. En þeir fundust þó ekki. „Þetta var óskaplega mikill harmur,“ segir Páll. „Ég man vel eftir þessum báti, við höfðum oft farið út á honum, ég man að hann var með tveimur þóftum.“ En nú var vatnið ekki djúpt, voru þeir ekki syndir? „Faðir minn var vel syndur, en tengdasonur hans var ósyndur og það hefur nægt til,“ segir Páll hugsi. „Það gerði víst mikið veður þegar þeir voru að leggja netin og þótt vatnið sé ekki djúpt er það mjög kalt, og ósyndur maður er erfiður viðfangs. Lík þeirra fundust að nokkrum dögum liðnum, einmitt á þeim stað þar sem fyrsta netið hafði verið lagt. Líklega hefur veðrið orðið til þess að þeir misstu frá sér bátinn og hann lenti hinum megin við vatnið.“

*Páll spilaði sem unglingur við messur í Gilsbakkakirkju. Hann tók í orgelið þar nýlega.*

Reiðarslag
Morgunblaðið segir svo frá eftirleik þessa atburðar þriðjudaginn 12. júlí í frétt frá fréttaritara í Borgarnesi: „Í dag var verið að skipuleggja leitarflokk til að fara upp að Úlfsvatni og leita þar, og einnig hefur komið til tals að fá flugvél til þess að leita við vatnið. Þessi hörmulegu tíðindi hafa eðlilega komið sem reiðarslag á Borgfirðinga, því að flestir höfum við haft meiri og minni kynni af Fljótstunguheimilinu, sem orðið hefur fyrir þeim harmi sem orð fá ei lýst.“

Bergþór heitinn Jónsson var 68 ára að aldri og Hjörtur innan við þrítugt. Miðvikudaginn 13. júlí varð Kristín Pálsdóttir sjötug og hafði þá bæði séð á bak manni sínum og tengdasyni. Mestur harmur var þó kveðinn að Ingibjörgu sem missti unnusta sinn og föður í þessu hörmulega slysi. Litli drengurinn sonur hennar og Hjartar var síðar skírður Hjörtur Bergþór.

Eftir þetta voru Kristín og Ingibjörg áfram í Fljótstungu. Páll segir að systkinin hafi mikið komið til aðstoðar og Sigrún systir hans hafi hjálpað sérlega mikið til á heimilinu.

Mikið lagt upp úr menntun
Kristín og Bergþór höfðu lagt mikla áherslu á að börn þeirra nytu menntunar. „Það var alveg fyrir fram ákveðið að koma okkur sem best fyrir í skólagöngu,“ segir Páll. „Þau pabbi og mamma höfðu bæði verið á Alþýðuskólanum á Hvítárbakka og var þetta kappsmál. Við Þorbjörg vorum bæði send í Reykholtsskóla, Jón fór í Bændaskólann á Hvanneyri og Guðrún fór í húsmæðraskóla. Ingibjörg var stúdent, Sigrún lauk gagnfræðaprófi og Gyða kennaraprófi.“ Hann segir að þegar þau voru ung hafi farkennsla einkennt sveitina. „Það fór kennari milli nokkurra bæjanna og börnin úr nágrenninu komu þangað. Ég man sérstaklega eftir Unni Pálsdóttur, sem svo giftist Daníel á Fróðastöðum. Ég man líka eftir Sigríði sem var kennari á undan henni, hún var Brandsdóttir frá Fróðastöðum. Svo man ég að eftir að hafa hlustað á sögur í útvarpinu var ég látinn skrifa útdrátt úr þeim, m.a. úr sögum eftir Helga Hjörvar. Ég sendi honum eitt afritið og hann sendi mér afskaplega hlýlegar kveðjur til baka.“

Veðurfræðin valin
Páli fannst mjög spennandi að fara í skóla í Reykholt. Hann var settur beint í eldri deildina og var þar einn vetur. „Ég var mikið spenntur fyrir því og fékk 9,6 eða 9,7 í aðaleinkunn,“ segir hann. „Svo var ég látinn kenna börnum kennaranna. Ég var þarna einn vetur og tók svo gagnfræðapróf utan skóla. Séra Einar Guðnason var prestur í Reykholti þá og kenndi við skólann. Hann var mikill stuðningsmaður minn og dreif mig í skóla í MR. Ég las tvo vetur utanskóla og náði að taka þrjú ár þannig. Svo fór ég suður og var eitt ár í skólanum og lauk stúdentsprófi fjórði í röðinni í bekknum, það var ekki algengt með þá sem voru utan skóla.“ Eftir þetta fór hann til náms í verkfræði við Háskóla Íslands, en fann sig ekki alveg þar. „Þá var Teresía Guðmundsson veðurstofustjóri og var að leita að einhverjum til að læra veðurfræði,“ segir hann. „Hún hafði samband við Finnboga Rút Valdimarsson deildarstjóra í verkfræðinni sem benti á mig, hann hafði séð að ég mér leið ekkert vel í náminu. En um leið og hann stakk upp á mér í veðurfræðina fann ég að það var þetta sem ég vildi.“

*Hér hefur Páll ritað afrit af eiginhandar rithönd átta ættliði aftur í tímann í karllegg.*

Farið utan í nám
Páll komst ekki að strax í nám erlendis svo hann vann á Veðurstofunni í eitt ár. „Það var mér afar gagnlegt,“ segir hann. „Eftir þetta eina ár fór ég til Svíþjóðar í tveggja ára veðurfræðinám og lauk því árið 1949. En árið 1955 gerðist það að annar maður sem ég þekkti, veðurfræðingur sem hét Geirmundur Árnason, var í Stokkhólmi hjá frægum veðurfræðiprófessor sem hét Carl-Gustaf Rossby. Geirmundur hvatti hann til að bjóða mér í nám, sem og varð. Þar átti ég að vera einn vetur; var þá byrjaður að vinna með manni sem hét Bo Döös. Við vorum byrjaðir að undirbúa tölvuspár þennan vetur sem ég var í Stokkhólmi. Svo Rossby hringdi í Teresíu og bað um að fá að hafa mig annað ár og úr því varð, ég kom heim úr þessum námsleiðangri árið 1957.“

Það hefur reynt mikið á
Þeir Döös voru á þessum tímapunkti búnir að skrifa grein sem var upphafið að því að láta tölvu reikna út hvernig veðurkort áttu að líta út. „Það var að byrja tölvunotkun í veðurfræðinni þá,“ segir Páll. „Við fundum aðferð til þess að láta tölvu taka beint á móti veðurfregnunum eins og þær komu frá stöðvunum og reikna út hvernig kortið skyldi líta út. Og það var í fyrsta skipti í heiminum að tölva var látin reikna veðurkort, það hafði fram að því alltaf verið gert af veðurfræðingum og lesið af því í punktum. Árangurinn sýndi sig strax í að bæta spárnar og fljótlega var þetta tekið upp annars staðar,“ segir hann. Varstu að einhverju leyti að þessu af hugsjón hugsandi um alla þá sem hafa lent óvænt í hættulegum veðrum á Íslandi? Svar Páls ber með sér erfiða minningu: „Já, það hefur reynt mikið á hjá okkur í veiðum á heiðinni.“

Veðurfræðin og vísindin
Veðurfræði hefur verið fag Páls og ástríða síðan hann lauk námi. En hann hefur einnig lagt stund á rannsóknir um Vínlandsferðir Íslendinga og margt fleira. Tenging veðurfræðinnar við landbúnað og sjómennsku á Íslandi hefur átt mikinn þátt í rannsóknum hans. Þær hafa m.a. leitt í ljós að hitastig vetrarins segi mikið til um hvernig sprettan verður um sumarið og þá hvernig best sé að haga áburðargjöf að vori. Páll segir að uppruni sinn í íslenskri sveit hafi verið sér mikils virði í faginu auk þess sem hann hefur alla tíð verið í miklu sambandi við sjómenn sem oft eiga allt sitt undir veðurspám.

Lífsins vegur
Páll er þekktur maður í íslensku þjóðlífi. Við þetta viðtal mætti mörgu bæta, svo sem ljóðagerð, þýðingum og öðrum ritstörfum. Ekki síst má nefna rannsóknir sem gagnast hafa þjóðinni í baráttunni við misjöfn veður. Ekki þarf að efa að bættar veðurspár hafi bjargað mannslífum. Honum hefur líka tekist að fást við efri árin af óvenjulegri djörfung og atorku og gert margt sem fólk á hans aldri myndi ekki leggja út í að framkvæma. Má þar nefna að hann fór í fallhlífarstökk á 95 ára afmælisdaginn sinn og 98 ára gamall ferðaðist hann hringinn um landið með syni sínum og tengdasyni. En samtal blaðamanns og Páls er fyrst og fremst helgað uppruna hans og þeim áhrifum sem bakgrunnur hans hefur haft á líf hans og lífsskoðanir.

Eiginkona Páls var Hulda Baldursdóttir sem lést fyrir um tíu árum. Þau eignuðust þrjú börn; Baldur, Kristínu og Bergþór. Hulda var frá Þúfnavöllum í Hörgárdal og þar búa ættmenni hennar enn. Þau Páll voru jafnaldrar, kynntust á Veðurstofunni og voru saman í rúmlega sextíu ár.

Önnur Íslandssaga
Að lokum spyr blaðamaður hvað Páli finnist um það að hafa upplifað sveitasamfélagið í æsku sinni og bera það saman við nútímann. „Já, það hafa orðið svo miklar breytingar,“ segir hann. „Sumir bæir eru farnir í eyði og samfélagið sem þá var er farið. Ég man svo vel eftir fólkinu á bæjunum; á Þorvaldsstöðum, Hallkelsstöðum, Kolsstöðum, Gilsbakka og í Kalmanstungu. Í æsku minni var ullinni safnað í lopa sem var farið með í spunavél á Norðurreykjum og svo ofinn í vefstól heima. Ja, það er eins og maður hafi lifað aðra Íslandssögu til viðbótar við þá sem var komin þegar ég kom í heiminn,“ segir Páll Bergþórsson að endingu.

gj/ Ljósm. gj og úr einkasafni.

*Páll flytur erindi í Reykholti fyrir nokkrum árum um hlýnun jarðar.*

*Þegar Páll varð 94 ára óskaði hann sér í afmælisgjöf að ganga á Esju. Allmargir fjölskyldumeðlimir slógust í för.*

Yndi á ævivegi
eru vinafundir.
Því er vert að þakka
þessar góðu stundir,
sjá á sælum degi
sól í heiði skína,
fylla lífið fegurð,
færa blessun sína.

Undur er að lifa,
eiga daga bjarta,
hafa verk að vinna,
von og gleði í hjarta,
ljóð og söng í sinni,
sumardýrð og ljóma,
ævilangan unað,
allra hylli og sóma.
Páll Bergþórsson

Eins og að lifa aðra Íslandssögu

Rætt við Pál Bergþórsson frá Fljótstungu

Rætt við Pál Bergþórsson frá Fljótstungu