Fjörutíu ár eru liðin frá því þegar Haförninn SH-122 sökk við Bjarneyjar.

Ekki þarf að tíunda mikilvægi sjómennsku fyrir þjóðina gegnum aldirnar, enda er starf sjómannsins að sækja björg í bú úr þeirri matarkistu sem sjórinn er. En starfinu fylgir áhætta og oft hafa Íslendingar þurft að greiða þungan toll mannslífa í sjóslysum. Skessuhorn lítur nú til baka og rifjar upp þegar báturinn Haförninn frá Stykkishólmi sökk á Breiðafirði fyrir fjörutíu árum með þeim afleiðingum að þrjú úr áhöfn fórust.

Lagt upp til veiða

Mánudagsmorguninn 31. október 1983 lögðu fjórir bátar upp frá Stykkishólmi til skelfiskveiða. Einn þeirra var Haförninn SH-122, 88 tonna stálskip sem smíðað hafði verið í Austur-Þýskalandi árið 1959. Áhöfnin var ung að árum. Skipstjóri var Gunnar Jensen Víkingsson sem nýverið hafði fagnað 29 ára afmæli sínu. Auk hans voru þessi í áhöfn: Kristrún Óskarsdóttir 36 ára, Ingólfur Steinar Kristinsson 20 ára, Pétur William Jack 32ja ára, Ragnar Berg Gíslason 28 ára og Pétur Sigurðsson 21 árs.

Stíf vestanátt var þennan dag og hvöss él. Bátarnir héldu sig norðan við Bjarneyjar sem segja má að séu beint norður af Stykkishólmi. Lagði Haförninn fyrstur þeirra af stað heim eftir hádegið, fulllestaður með fimm tonn af skel. Var aflinn geymdur uppi á dekki eins og tíðkaðist á þessum tíma. Bátarnir fjórir börðust fram með Bjarneyjum til að taka stefnuna á Stykkishólm. Siglt var á móti stífri vestanátt og hvössum éljum.

Hvassviðri og dimm él

Haförninn var á leið grunnt vestan við eyjarnar þegar brot reið skyndilega yfir hann. Hann var ekki gott sjóskip og þar við bættist að aflinn rann þegar til á dekkinu og aflagaði þyngdarpunktinn. Náði skipið því ekki að rétta sig við áður en annað brot kom og slengdi því alveg á hliðina. Þannig flaut það um stund áður en það hvarf í hafið.

Þrír skipverjanna voru staddir aftur á og tókst við illan leik að komast í gúmmíbát. En á þessum tímapunkti var enginn tími til að senda út neyðarkall. Þetta voru Gunnar, Ragnar Berg og Pétur Sigurðsson. Hin þrjú, Kristrún, Pétur Jack og Ingólfur voru í lúkarnum og tókst ekki að komast í bátinn. Kristrúnu hefur líkast til tekið út strax en Pétri og Ingólfi tókst að hlaupa eftir skipshliðinni aftur að brú og komast þar í bjarghring. En félögum þeirra í bátnum lánaðist ekki að ná á þeim taki og þeir hurfu að lokum í hafið.

Slysavarnarfélag Íslands fékk tilkynningu um slysið um kl. 14.40 en þá voru 7-8 vindstig á svæðinu, él og foráttubrim við eyjar og sker. Þegar björgunaraðgerðir hófust voru komin níu vindstig. Flokkast það sem stormur; í níu vindstigum er skilgreiningin sú að þá sé mikið særok, háar öldur með þéttu löðri og ölduhryggir hvolfist. Geta má nærri að slíkar aðstæður eru gríðarlega erfiðar varnarlitlum skipbrotsmönnum.

Biðin löng

Vestustu hlutar Bjarneyja eru Lónssker og eyjan Lón. Björgunarbátinn með mönnunum þremur rak í straumkastinu í átt að Lóni. Þegar Gunnar teygði sig út til að skjóta upp neyðarblysi tók hann út af bátnum í veðurhamnum. Velktist hann um stund í briminu áður en hann gat kraflað sig upp á fast land. Meðan boðaföllin og höggin dundu yfir reyndi hann einungis að hlífa höfðinu sem best hann gat. Sú hugsun sótti fast að honum að hann átti ársgamlan son heima. Einhvern veginn tókst honum að halda lífi.

Tveir bátar voru skammt frá þeim stað er slysið varð og komu fljótlega á vettvang, en gátu ekkert aðhafst mönnunum til bjargar, sökum brims og grynninga. Var það mönnum erfitt að‘ geta ekki komið til hjálpar. Vélbáturinn Sigurður Sveinsson hafði líka lagt strax af stað frá Stykkishólmi með lækni og björgunarsveitarmenn innanborðs og klukkan 15.16 lagði þyrlan TF Rán upp frá Reykjavík. Skömmu síðar lagði þyrla Varnarliðsins einnig af stað frá Keflavík með lækni innanborðs.

Eftir að mennirnir þrír náðu í land á Lónsskeri og Lóni var biðin löng. Um tvær klukkustundir liðu áður en hjálp barst og eini möguleikinn var þyrla. TF Rán náði á slysstað um kl. 16.20 og tókst að bjarga þeim. Voru þá liðnir rúmir tveir klukkutímar frá því að slysið varð og lítið skjól fyrir veðri og brimi. Gunnar var hífður upp í þyrluna. Hann gat rétt svo setið uppréttur, síðustu klukkustundir höfðu verið mannraun. Hann hafði á nokkrum mínútum horfst í augu við að missa þrjá úr áhöfn.

Áfall fyrir lítið samfélag

Þegar slysið varð bjuggu tæplega 1300 manns í Stykkishólmi og geta má nærri að íbúar voru slegnir yfir þeim tíðindum að Haförninn væri sokkinn. Óvissa fyrstu klukkustundanna var mikil, þegar ekki var vitað hvort einhverjir og þá hverjir hefðu fundist og hverra væri leitað. Ekki er hægt að gera sér í hugarlund hvernig þetta var fyrir nánustu aðstandendur og vini skipverja. Efir að í ljós kom hverjir hefðu bjargast var af samhug tekist á við næsta stig óvissunnar; leitina að þeim sem var saknað.

Leitin

Gríðarleg leit var nú gerð og var leitað svo vikum og mánuðum skipti. Björgunarfólk, samborgarar og aðstandendur leituðu og Pétur Ágústsson útgerðarmaður og mágur Kristrúnar Óskarsdóttur var einn þeirra síðastnefndu. Lík Péturs Jack fannst 2. nóvember við Lónsey og var hann jarðsettur í Reykjavík 10. nóvember. Allnokkru síðar fundust líkamsleifar Ingólfs. Hann var frá Jaðri í Saurbæ í Dölum og var jarðsunginn frá Staðarhólskirkju í mars árið eftir. En leitin að Kristrúnu bar aldrei árangur þrátt fyrir langa og síendurtekna leit, bæði björgunaraðila og nákominna. Kafað var tvisvar niður að bátnum til leitar en ekkert fannst. Skipið lá á 10-12 metra dýpi og var heillegt þegar farið var niður að því í fyrra sinnið. En í síðara skiptið hafði illviðri geysað og báturinn var orðinn mikið laskaður.

Þess verður að geta að einungis ellefu dögum eftir slysið brotlenti Þyrlan TF Rán í æfingaflugi í mynni Veiðileysufjarðar á Ströndum. Fjórir voru í áhöfn og fórust allir. Um aðra áhöfn var að ræða en fór í björgunarflugið á Breiðafjörð í lok október.

Engin áfallahjálp

Þegar TF Rán lenti með skipbrotsmennina í Stykkishólmi var fjöldi fjölmiðlafólks mættur á staðinn. Voru ljósmyndir teknar þegar þeir Gunnar, Pétur og Ragnar Berg voru fluttir úr þyrlunni og á Fransiskus-sjúkrahúsið í Stykkishólmi til aðhlynningar. Strax næsta morgun var fast sótt að þeim með myndatökum og beiðni um viðtöl og var það þeim erfitt eftir slíkan hildarleik. Þetta og ýmislegt annað er gerðist eftir slysið er hluti af áfalli sem misvel hefur gengið að vinna úr. Hugtakið áfallahjálp var ekki til og enga sérstaka slíka aðstoð að fá. Allir fóru þeir þó á sjó aftur og árið eftir voru þeir meira að segja um tíma allir saman til sjós. Það var á vélbátnum Önnu SH 122 sem gerði út á skel og var 136 tonn að stærð. Gunnar er sá eini sem hefur stundað sjóinn æ síðan þótt það hafi oft á tíðum vakið upp erfiðar minningar. Guðrún Hanna Ólafsdóttir eiginkona hans réð sig með honum í fyrsta róðurinn, um tveimur mánuðum eftir slysið.

*Tengdamæðginin Kristrún og Ingólfur voru góðir vinir. Myndin er tekin í Eyjólfshúsi í Flatey um verslunarmannahelgina 1983.*

Erfiðar aðstæður

Margir áttu um sárt að binda eftir þennan atburð og tvö af þeim sem létust höfðu átt börn. Kristrún var gift Eyþóri Ágústssyni og þau áttu tvö börn, Ingveldi (Ingu) og Óskar sem voru 16 og 17 ára. Það hittist svo á að bæði Eyþór og Óskar voru staddir í róðrum austur á landi þegar slysið varð og Pétur föðurbróðir Ingu líka. En hún átti góða að í föðurömmu sinni og Svanborg kona Péturs var einnig mikil stoð. En missir Ingu var sérlega mikill því Ingólfur var unnusti hennar. Hún missti því bæði hann og móður sína. Pétur Jack var kvæntur Elínu Guðmundsdóttur. Þau bjuggu í Stykkishólmi og áttu þrjár stúlkur á barnsaldri, Írisi Blómlaugu 9 ára, Fjólu Burkney 6 ára og Hrafnhildi Díu fjögurra ára.

*Pétur Jack og Elín Guðmundsdóttir með dætur sínar þrjár.*

Minningarathöfn

Laugardaginn 4. febrúar 1984 fór fram minningarathöfn um Kristrúnu Óskarsdóttur í Félagsheimilinu í Stykkishólmi þar sem Péturs Jack og Ingólfs Kristinssonar var einnig minnst. Fréttaritari Morgunblaðsins í Stykkishólmi sendi þessa frétt frá sér í blaðinu nokkru síðar: „Hófst athöfnin með því að leikið var sorgarlag. Jóhanna Guðmundsdóttir lék á orgel og Daði Þór Einarsson á básúnu. Þá flutti séra Gísli Kolbeins minningarræðu og kirkjukórinn söng… Félagsheimilið var þétt setið og margir komu langan veg til að vera við þessa minningarathöfn sem var bæði hátíðleg og alvöruþrungin.“

Öryggi sjómanna bætt

Íslendingar hafa náð gríðarlegum árangri í öryggismálum sjómanna á undanförnum áratugum. Nefna má sem dæmi að þegar Hafarnarslysið var voru flotgallar ekki komnir til, en þeir hefðu mögulega getað skipt sköpum. Einnig má nefna að nú er ekki lengur leyfilegt að geyma afla uppi á dekki eins og almennt var gert á þessum tíma, nema fylla lestarnar fyrst vegna áhrifa á þyngdarpunkt. Var það bannað eftir Hafarnarslysið. Aðgengi að björgunarbátum í neyð hefur einnig verið bætt. Margt fleira mætti telja til sem gert hefur verið síðustu áratugi er snýr að auknu öryggi sjómanna. Geta má þess að á árunum 2017 til 2022 náðist sá árangur að ekkert banaslys varð á sjó. Er það mikil breyting frá því sem var, að tugir mannslífa gátu tapast í sjóslysum á hverju ári.

Þakkir

Minningar geta verið sárar og erfiðar að bera. Vill blaðið sérstaklega þakka því heimildafólki sem rifjaði upp þungbæra reynslu í tengslum við þessa samantekt. Hún er gerð í minningu þeirra sem létust 31. oktbóber 1983 við Bjarneyjar, þeirra Kristrúnar Óskarsdóttur, Ingólfs Steinars Kristinssonar og Péturs W. Jack.

gj/ Ljósm. aðsendar.

Helstu heimildir

Tíminn – 253. tölublað 1. nóvember 1983, bls. 4.
Dagblaðið Vísir – 250. tölublað 1. nóvember 1983, bls. 3.
Tíminn -254. tölublað 2. nóvember 1983, bls. 2.
Morgunblaðið 252. tölublað 3. nóvember 1983, bls. 3.
Þjóðviljinn – 251. tölublað 3. nóvember 1983, bls. 5.
Tíminn – 261. tölublað 10. nóvember 1983, bls. 2.
Morgunblaðið – 258. tölublað 10. nóvember 1983, bls. 36.
Morgunblaðið – 58. tölublað 11. mars 1984, bls. 11.
Þjóðviljinn – 68. tölublað 21. mars 1984, bls. 3.
Morgunblaðið – 36. tölublað 14. febrúar 1984, bls. 39.
Ægir – 4. tölublað 1. apríl 1984, bls. 41.

Vefsíður:
https://fiskifrettir.vb.is/utrymum-slysum-til-sjos/. Skoðað 3. maí 2023.
www.gardur.is. Skoðað 5. maí 2023.

Sérstakar þakkir:
Elín Guðmundsdóttir
Gunnar Jensen Víkingsson
Ingveldur Eyþórsdóttir
Pétur Ágústsson
Svanborg Siggeirsdóttir

Þegar Haförninn fórst