Rakel Jóhannsdóttir er ættuð af Ströndum og býr í Borgarnesi. Hún er með eigin útgerð og hefur prufað ýmsar gerðir sjómennsku, enda komin af sjómönnum í nokkra ættliði. Hún segir mikið frelsi felast í að stunda strandveiðar. Blaðamaður Skessuhorns náði tali af henni í byrjun veiðitímabilsins og innti hana eftir ástæðum þess að hún fór að stunda sjóinn.

Fyrsta fleyið ekki traust

Rakel brosir og segir að þetta hafi byrjað snemma. Hún hafi bara verið fimm ára þegar hún ætlaði fyrst til sjós og notaði til þess þvottabala heimilisins. Hún var komin í fjöruborðið þegar sást til hennar og hún fékk bágt fyrir.

Foreldrar Rakelar voru báðir af Ströndunum. Það voru þau Jóhann Guðmundsson og Sigurbjörg Jónína Jónsdóttir. Þau byrjuðu sinn búskap á Hólmavík og eignuðust á 23 árum fimm börn; þrjá drengi og tvær stúlkur. Rakel er langyngst fædd í febrúar árið 1966; næsta systkini fyrir ofan hafði komið í heiminn árið 1953. Varstu þá ekki dekurbarn? Þessu er svarað játandi. En ekki löt samt? „Nei, ég get aldrei verið aðgerðarlaus,“ svarar Rakel.

Afinn var aflakló

Sigurbjörg móðir Rakelar var yfirleitt heimavinnandi nema að hún vann í sláturtíð á haustin. „Það var alltaf margt fólk heima, til að mynda bræður pabba og fjölskyldur sem bjuggu á Drangsnesi. Það var alltaf komið við í kaffi eða mat svo hún hafði nóg að gera,“ segir Rakel. „Pabbi var svo á sjónum alla tíð.“ Svo hittist á að pabbi hennar hafði einnig verið langyngstur í sínum systkinahópi. „Föðurafi minn hét Guðmundur Guðmundsson og föðuramma Ragnheiður Halldórsdóttir,“ segir hún. Út af þeim er komin svokölluð Bæjarætt á Ströndum sem er geysifjölmenn. Þau áttu alls fjórtán börn sem öll hafa átt afkomendur. Guðmundur var mikil aflakló og þótti einstaklega glöggur skipstjóri, bæði hvað varðaði veður og mið. Hann er af ýmsum talinn vera upphafsmaður að þorpinu í Drangsnesi, en þar hóf hann útgerð og reisti íshús vestan við Dranginn sem þorpið dregur nafn sitt af. „Þau bjuggu á Bæ I og áttu Grímsey í Steingrímsfirði,“ segir Rakel.

Að pilla rækju

Þegar Jóhann pabbi Rakelar var fjórtán ára brugðu foreldrar hans búi og fluttu til Hólmavíkur. Þar byggðu þau sér hús á svokölluðum Tanga á Hólmavík árið 1936 og það varð síðar æskuheimili Rakelar. „Við systkinin vorum alltaf látin vinna,“ segir hún. „Þegar ég var átta ára passaði ég bróðurdóttur mína í Norðurfirði og í framhaldi af því var ég öll sumur að passa börn þar til ég fór að vinna í frystihúsi tólf ára gömul. Svo fékk mamma stundum kassa af auka rækju sem var þá pilluð niðri í kjallara. Hún var svo seld og farið til útlanda fyrir ágóðann. Ég hjálpaði henni oft við að pilla rækjuna.“

Ung með ábyrgð

Það er ljóst að það voru aðrir tímar þegar Rakel var að alast upp á 7. og 8. áratugnum á Hólmavík. „Það var farið upp í Kaupfélag og teknir út peningar,“ segir hún. „Það eru aldrei til neinir peningar, það fer allt í sjálft sig,“ sagði mamma hennar alltaf. Allir vöndust því að hafa fyrir lífinu og systkinin voru öll dugleg að bjarga sér eftir að þau fóru að heiman. „Þetta var bara hluti af tilverunni,“ segir Rakel. „Ég var líklega sjö ára þegar ég fór róandi á plastbát út í Hólmann til að tína skarfakál fyrir hænurnar okkar. Myndi maður senda 7-9 ára gamalt barn einsamalt í svona leiðangur í dag? Ég var ekki einu sinni í vesti,“ segir hún og brosir. „Svo fengu hænurnar líka rækjuskel að éta og eggjarauðan varð svo fín!“

Á hrefnuveiðar

Jóhann pabbi hennar var alla tíð með útgerð, alveg frá unglingsaldri. „Fyrsti báturinn hans hét Guðmundur frá Bæ og svo kom Sigurbjörg sem nefnd var í höfuðið á mömmu,“ segir Rakel. „Pabbi var frumkvöðull að rækjuveiðum í Húnaflóa. Hann veiddi alltaf innfjarðarrækju og síðan hrefnu á sumrin. Ég fór oft með honum á hrefnuveiðar.“ Þau voru yfirleitt þrjú á Sigurbjörginni sem var þrettán tonna bátur. „Stundum veiddust tvær eða þrjár hrefnur í einu og það var gert að þeim um borð. Þetta var öll mín uppvaxtarár eða þar til veiðarnar voru bannaðar á níunda áratugnum,“ segir Rakel. „Kjötið var skorið í 2-4 kg kubba og sett í kerru aftan í Landroverinn og ísað. Svo var keyrt um sveitirnar og kjötið selt. Pabbi veiddi rækju á veturna, grásleppu á vorin og hrefnu á sumrin. Svo var kvótakerfið tekið upp og af því að hann átti ekki hefð fyrir því að veiða þorsk fékk hann engan kvóta. Þegar hrefnuveiðarnar voru bannaðar fékk hann reyndar einhverjar skaðabætur en það dugði ekki fyrir tekjumissinum af veiðunum.“

Að róa í land

Um sextugt fékk Jóhann heilablæðingu og varð lélegri til heilsu. „Bróðir minn tók svo við útgerðinni,“ segir Rakel. Var þessi umbreyting ekki erfið fyrir pabba þinn sem sjómann? „Jú örugglega,“ segir hún. „Hann var vanur að vera alltaf að vinna og gerði reyndar líka það sem hann gat eftir þetta. Hann skar af grásleppunetum og það voru jafnvel felld grásleppunet inni í sjónvarpsherberginu. Hann mátti hins vegar ekki fara einn út á sjó svo við mamma skiptumst á að fara með honum á skektu til að vitja um silunganet og grásleppunet. Ef það kom fyrir að báturinn varð vélarvana úti á firði þurfti að róa í land. „Ég tók þá árina, með honum,“ segir Rakel. Aðspurð hvort hún telji það hafa gert sér gott að hafa gert þetta allt segist hún ekki efast um það. „En ég veit reyndar vel upp á mig skömmina, að ég vinn alltof mikið og segi sjaldan nei.“ En hvað myndirðu helst gera ef þú værir stödd í fríi á Tene? „Þá myndi ég prjóna og ganga,“ segir hún. „Ég hef alveg farið með lopapeysur út til Spánar og prjónað. Ég get ekki setið kyrr.“

Nám hjá Mikson

Rakel fór 16 ára að heiman til náms við Menntaskólann í Kópavogi. En þar var hún bara í einn vetur og ákvað þá að fara að læra til nuddara. Það gerði hún hjá Eðvaldi Hinrikssyni sjúkraþjálfara eða Mikson eins og hann hét upprunalega. Hann var frá Eistlandi. „Þá var ekkert viðurkennt nám til fyrir nuddara á Íslandi,“ segir Rakel. Svo þetta var verklegt og bóklegu fögin tekin í Námsflokkunum. Við nemendur Mikson vorum fyrsta kynslóð í þessu og stofnuðum Nuddarafélagið og lögðum drög að Nuddskóla Íslands ásamt fleirum.“ Af hverju valdirðu að læra nudd? „Ég var svolítið heilluð af snyrtifræði og nuddi og slíku; vildi gera eitthvað í þágu fólks. En ég hef svo sem aldrei farið mjög hefðbundnar leiðir. Þetta var mjög lærdómsríkur tími og ég vann mikið til að kosta námið; bar fram morgunmat á Hótel Borg, þreif nuddstofuna og var í heimilishjálp.“

*Rakel og Jónbjörn með barnabörnin sín þrjú; Ara og Hrefnu Jóhannsbörn og Rakel Leu Gunnarsdóttur.*

Reykjavík hentaði ekki

Námið varði samfellt í þrjú ár. Þá var Rakel búin að kynnast Jónbirni Bogasyni þá 18 ára gömul og kom eiginlega ekkert heim aftur. Þau fóru að búa saman og eiga 40 ára samveruafmæli um þessar mundir. „Ég réði mig á líkamsræktarstöð í Keflavík og við fluttum þangað,“ segir Rakel. „Jónbjörn keyrði hins vegar á milli til vinnu, hann hefur alltaf verið í lögreglunni. En við tolldum ekki lengi í Keflavík. Eftir um eitt ár lá leiðin aftur til Reykjavíkur.“ Hún fann sig hins vegar ekki í borginni. „Mér leið alls ekki vel þar, þekkti fáa og fannst ég einhvern veginn vera hálf einangruð,“ segir hún.

Borgarnes góður staður

Árið 1993 ákváðu þau að flytja í Borgarnes og voru síðar í nokkur ár á Akranesi, þangað sem mamma Rakelar hafði flutt nokkrum árum fyrr eftir að Jóhann lést 69 ára gamall. Það hentaði Rakel og Jónbirni líka ágætlega að vera á Skaganum á þessum tíma því Gunnar Smári eldri sonur þeirra var að æfa sund og var byrjaður í fjölbrautaskólanum. Það eru 4½ ár milli strákanna þeirra tveggja; Gunnar Smári er fæddur árið 1987 og Jóhann Örn árið 1991. „Nokkur systkini mömmu bjuggu líka á Skaganum á þessum tíma og Jónbjörn var hættur í lögreglunni í Borgarnesi og farinn að vinna í Reykjavík,“ segir Rakel. „En þegar til kom leið mér heldur ekki nógu vel á Akranesi, það var of stór bær fyrir mig, maður kynntist ekki fólki og ég er svo mikil félagsvera að ég þarf þess.“ Hún vann lengst af sem skrifstofustjóri hjá ÍA. „Allir vissu hver ég var og heilsuðu mér úti á götu. En ég þekkti samt fáa.“

Rakel og Jónbjörn bjuggu um tíma í blokk í Reykjavík og það voru heldur ekki kjöraðstæður. Árið 2017 fluttu þau aftur í Borgarnes þar sem henni líður afar vel, þar hafa þau keypt eldra hús sem þau hafa gert upp að mestu. Af hverju líður þér vel í Borgarnesi? „Fólkið er rosalega indælt og þetta er hæfilega lítið þorp,“ segir hún. „Ég kynntist mörgum hér af því ég var mikið í íþróttahúsinu, bæði sem foreldri í fótbolta og sundi og af því ég rak nuddstofu þar um tíma.“

Sjómennskan kallaði

Þótt Rakel hefði fengist við ýmislegt á þurru landi sagði bakgrunnur hennar til sín með tímanum og sjórinn sótti æ meir á hugann. Hún hafði hætt hjá ÍA árið 2014 eftir að hafa verið í mjög annasömu álagsstarfi. „Við vorum þarna eiginlega á krossgötum,“ segir hún. En þá hafði Gunnar bróðir hennar samband því hann vantaði kokk í hafrannsóknaleiðangur á Dröfn, hafrannsóknaskipi sem hann hafði keypt og leigði til slíkra ferða. Fimmtán manns voru um borð. „Þetta reyndist vera mikill léttir,“ segir Rakel. „Ég stökk til og fór í fyrsta sinn að vinna á sjó. Ég varð ekkert sjóveik og fannst ekkert mál að elda ofan í hópinn. En fyrst og fremst upplifði ég það sem frelsi að komast á sjóinn.“

*Séð út um kýraugað á Dröfn í Arnarfirði.*

Vísindi og rækjur

Dröfnin var í rækjuleiðangri í Jökulfjörðum og síðar fór hún milli allra vita landsins á vegum tilheyrandi yfirvalda, því skipta þurfti um rafhlöður og ljós. „Þetta fannst mér alveg gjeggjað,“ segir Rakel. „Annars vegar að fá að vera í þessu dásamlega umhverfi í Jökulfjörðum og hins vegar að komast á staði sem ég hefði annars aldrei haft tækifæri til að sjá.“

Hún hélt svo áfram við rækjuveiðar á Dröfninni. „Við veiddum úthafsrækju sem var soðin um borð og send fersk til Svíþjóðar,“ segir hún. „Þá vorum við bara þrjú í áhöfn, bróðir minn, vélstjórinn og ég. Ég eldaði og pakkaði rækju í frauðplastkassa eftir að búið var að sjóða hana. Það var gert niðri í kæliklefa, það þurfti að kæla hana niður beint úr suðupottinum til að hægt væri að pakka henni.“

Hún naut þess í botn að vera komin á sjóinn og fann í undirmeðvitundinni að þetta var það sem hún vildi gera. Það leið því ekki á löngu áður en hún tók næstu skref.

Háseti á Árna

Það kom að því að Gunnar bróðir hennar seldi Dröfnina og var þá sjálfhætt. En Rakel var komin á bragðið og var í ársbyrjun 2016 ráðin sem háseti á dekki á rannsóknaskipið Árna Friðriksson. „Ég átti fimmtugsafmæli um borð í þriggja vikna túr,“ segir hún. Var þetta erfið vinna? „Nei, ég hef alltaf verið líkamlega sterk,“ segir hún. Upp úr þessu var hún svo ráðin aðstoðarkokkur á Árna og var í því starfi út árið. Þá var meiningin að fara aftur að vinna við bókhald frekar en nuddið sem henni fannst frekar einmanalegt starf og kunni aldrei vel við að rukka mikið fyrir vinnu sína. Hún hafði lært bókhald og unnið við það og byrjaði nú að vinna fyrir endurskoðanda, í desember 2016.

*Kleinur steiktar um borð í Árna Friðrikssyni.*

Örlögin ráða

En nú var Rakel búin að finna fjölina sína og lítið atvik varð til þess að hún tók ákvörðun um að kaupa bát til strandveiða. „Þetta var skyndihugdetta,“ segir hún. „Við vorum í áramótakaffi hjá elsta bróður mínum og hann segir: „Rakel, vilt þú ekki bara kaupa af mér bátinn?“ Og ég svaraði bara strax: „Jú, ég vil kaupa af þér bátinn!“ Ég hafði ekki einu sinni talað um þetta við Jónbjörn, en nú var ekki aftur snúið. Nánast öll fjölskyldan mín var á sjónum og nú fæddist sú hugsun að ég gæti kannski bara farið sjálf á sjó!“ Í febrúar árið eftir var hún komin í Stýrimannaskólann þar sem hún tók pungaprófið.

*Í Reykjavíkurhöfn. Rakel og kosturinn hífð saman um borð.*

Boggan

Umræddur bátur var Bogga, arftaki Sigurbjargar, tæplega fjögurra tonna bátur, smíðaður 1991 og líka nefndur eftir Sigurbjörgu móður Rakelar sem var kölluð Bogga. Báturinn er ekki stór, 7,63 m að lengd. „Vinnuaðstaðan er þröng því að vélin stendur uppúr á miðju dekkinu,“ segir Rakel. „Svo er ég með þrjú kör, ís í einu og fiskurinn settur í tvö fremri körin. Það er í raun bara smá renna sem ég stend á við rúllurnar.“ Hún er á strandveiðum út frá Hólmavík og Norðurfirði og rær ein. „Þetta er bara fínn bátur fyrir mig, en hann siglir heldur hægt,“ segir hún. „Hann mætti vera aðeins kröftugri, ég er alltaf síðust á miðin. Ég sigli allt frá 1-3 klst. þangað, það fer eftir veðri, nennu og hversu langt þarf að sækja. Það sem af er vertíð hef ég verið innan fjarðar og aflinn er sæmilegur. Mér finnst ég alltaf þurfa að finna taktinn og fara rólega af stað í fyrstu. Það er visst átak að standa upp úr skrifstofustólnum,“ segir hún og á þar við bókhaldið sem hún vinnur við á veturna.

Mörg er búmanns raunin

Eins og gengur hefur ýmislegt komið upp á frá því hún byrjaði á eigin báti. „Fyrsta sumarið fór sjókælir í vélinni og það var mikið bras að finna annan, því vélin sem var í var orðin sjaldgæf. Það reddaðist samt, en ég missti af hátindi sumarsins. Annað árið hrundi vélin í upphafi vertíðar, en þá keyptum við uppgerða vél sem hefur gengið eins og klukka síðan. Jói minn hefur séð um viðgerðir fyrir mig og endurnýjað flest allt um borð, rafmagnslagnir og fleira. Hann hefur ásamt Jónbirni verið mín stoð og stytta og helsti hvatningaraðili í þessu. Við sjáum um viðhald á bátnum sjálf.“

Meiri breytingar

Þótt Rakel hafi ráðið sig hjá endurskoðandanum með því skilyrði að geta farið á strandveiðar vatt starfið mjög upp á sig með tímanum og álagið jókst. „Í fyrra var það orðið þannig að ég var með fartölvuna með mér fyrir norðan og vann á kvöldin,“ segir hún. Það var of mikið svo ég ákvað að hætta og er að stofna mitt eigið bókhaldsfyrirtæki utan um nokkra viðskiptavini sem ég er með sjálf.“

Það er ljóst að það ríkir engin lognmolla hjá Rakel Jóhannsdóttur útgerðarmanni, nuddara og bókara. Hún sækir í bakgrunn sinn sem byggir á kynslóðum sjómanna og nýtur þess að upplifa frelsið á sjó.

gj/ Ljósm. gj og aðsendar.

Frelsið á sjó