Spjallað við skólamanninn og popparann Svein Þór Elinbergsson í Ólafsvík – Viðtal úr Jólablaði Skessuhorns frá 2013

Nafn Sveins Þórs Elinbergssonar bar fljótlega á góma þegar svipast var um eftir álitlegu viðtalsefni í jólablað Skessuhorns 2013. Sveinn hefur starfað lengi að skólamálum eða í 27 ár, lengst af í Ólafsvík og Snæfellsbæ. Í dag er Sveinn Þór forstöðumaður Félags- og skólaþjónustu Snæfellinga. Þegar blaðamaður Skessuhorns brá sér til Hellissands á dögunum, bjóst hann við að hitta fyrir frekar alvörugefinn skólamann en svo var alls ekki. Strax við spjallið yfir kaffibollanum í morgunsárið kom Sveinn blaðamanni fyrir sjónir sem glaðvær poppari frá blómatíma bítlatímans á sjöunda og áttunda áratug liðinnar aldar. Sveinn segir nefnilega að sitt aðaláhugamál um tíðina hafi verið þessi tegund tónlistar og hljómsveitarbransinn. Hann hefur reyndar sinnt honum í minna mæli seinni árin en hann gjarnan hefði kosið. „Þegar ég minnist jólanna unglingsárin og fram á fullorðinsár, tengjast þær minningar gjarnan spilamennsku á böllum annan í jólum og um áramót. Svo þegar fjölskyldulífið byrjaði þá dró maður sig smátt og smátt út úr þessum bransa að miklu leyti,“ segir Sveinn. Þegar hann er svo spurður um fleira jólalegt má segja að það sé eitt og annað sem hann hefur frá að segja. „Á mínu heimili hefur verið tekið ástfóstri við bókina „Jólin koma“ með vísum Jóhannesar úr Kötlum um jólasveinana og fleira jólalegt. Þessi bók og teikningar af gömlu jólasveinunum hefur alltaf verið í uppáhaldi hjá minni fjölskyldu. Ég hef lesið þessar vísur fyrir börnin mín og flest barnabörnin eða leyft þeim að lesa fyrir mig. Það er ekkert betra fyrir börn en að lesa sig í svefn, ekki síst fyrir jólin,“ segir Sveinn.

Sumarvinnan

Sveinn Þór er Ólafsvíkingur í húð og hár, sonur hjónanna Elinbergs Sveinssonar og Gestheiðar Guðrúnar Stefánsdóttur. Ólafvíkingar eru gjarnan kenndir við sjósókn, en Sveinn segist lítið hafa verið til sjós þegar hann var unglingur. „Ég var sumarpart á togbát og fór í nokkra lausaróðra í páskafríum. Svo fór ég í nokkra róðra með pabba á trillunni hans. Þetta var nú öll sjómennskan og ekkert til að státa sig af. Ég var mest í smíðavinnu, í fiskvinnu og svo í bæjarvinnunni á sumrin þegar ég var strákur,“ segir Sveinn. Aðspurður um ástundun íþrótta, segir Sveinn að hann hafi verið í yngri flokkunum í fótboltanum til að byrja með. „En ég hef aftur á móti látið íþróttir og þá einkanlega fótboltann mig miklu skipta í gegnum börnin mín. Ég fylgdi stráknum mínum, honum Elinbergi, alla tíð meðan hann var að keppa með Víkingi í fótboltanum. Núna er ég svo á kafi í kvennafótboltanum í Víkingi. Þar er yngsta stelpan mín af þremur, Gestheiður Guðrún. Við áhugafólk um knattspyrnuna hérna í Ólafsvík stöndum einmitt frammi fyrir því hvernig við eigum að leysa málin í sambandi við æfingaaðstöðu að vetrinum, bæði fyrir meistaraflokkana og yngra fólkið. Þar finnst sumum annað hvort hálfur eða heill gervigrasvöllur vera álitlegan kost, aðrir vilja stefna að byggingu fótboltahallar.“

Plötusendingar í bæinn vaktaðar

Aðalástæðan fyrir því að Sveinn hætti snemma í fótboltanum segir hann hafa verið ódrepandi áhugi á poppmúsík og hljómsveitamennsku. „Því er nú fjandans verr að þá var enginn tónlistarskóli í Ólafsvík þegar ég var að alast upp. Þá hefði ég náttúrlega farið í tónlistarnám,“ segir Sveinn. Hann er af ´56 árganginum, var sem sagt sjö ára þegar The Beatles kom fram á sjónarsviðið. Reyndar voru það sporgöngumenn þeirra fjórmenninga frá Liverpool sem Sveinn heillaðist mest af í poppmúsíkinni. „Ég byrjaði að hlusta á poppmúsíkina í gegnum útvarpið. Þessi gömlu lampatæki voru mjög flott, hreinustu mublur sum hver. Ég var nú ekki mikið í því að reyna að ná stöðvum eins og BBC og Radio Luxemburg. Ég sat dreyminn fyrir framan tækið og skoðaði öll borganefnin sem var að finna á skjánum sem nálin fór um þegar leitað var að stöðvum á langbylgjunni eða stuttbylgjunni. Þá lét ég mig dreyma um það hvernig tónlistin væri nú í þessari og hinni borginni úti í heimi. Ég fékk plötuspilara í fermingargjöf og var mjög hamingjusamur með hann þó það væri bara venjulegur monospilari. Plöturnar mínar fengu óspart að snúast undir nálinni og nokkrum sinnum kom það fyrir að ég þurfti að panta nýja nál úr Fálkanum. Á þessum árum var engin plötubúð í Ólafsvík og áhugasamir fengu plötur sendar í póstkröfu á pósthúsið. Það voru menn hérna sem keyptu þannig mikið af plötum, gjarnan frá Fálkanum. Við guttarnir vöktuðum það þegar nýjar plötusendingar komu í bæinn. Þá kom það fyrir að kallað var í strákahópnum: „Biggi var á pósthúsinu að fá plötur í póstkröfu og hann segir að við megum koma til hans að hlusta.“

Öfunduðu eldri stráka sem fóru á tónleika

Sveinn segir að uppáhaldshljómsveitirnar á þessum tíma hafi verið Led Zeppelin, Deep Purple, Free, Uriah Heep, Black Sabbath og reyndar fleiri sveitir síðar, t.d. Thin Lizzy. „Ég man að það var eins og opinberun þegar Led Zeppelin I kom út. Það var í raun hátíð þegar þessar uppáhaldshljómsveitir voru að senda frá sér nýja plötu og þeirra var beðið með eftirvæntingu. Hádegismatartíminn í sumarvinnunni var vel nýttur sérstaklega ef ný plata var komin í plötuskápinn. Þá fór maður heim og henti sér í hlustun alveg frá tíu mínútum yfir tólf og til tíu mínútur fyrir eitt. Þessa sögu held ég reyndar að hundruð unglinga um allt land hafi að segja frá þessum tíma. Gróskan var svo mikil í popptónlistinni og það merkilega er að í dag er fjöldi unglinga að hlusta á þessa tónlist sem er að verða klassík.“

-En fór þá ekki Sveinn á tónleikana frægu í Laugardalshöll með Led Zeppelin? „Nei, þá var ég ekki orðinn nógu gamall og átti heldur ekki peninga til þess. Eldri strákarnir í frystihúsinu fóru á tónleikana. Þeir unnu í „tækjunum“, frystitækjunum og höfðu meiri kaup en við. Við fengum að leysa þá af á meðan og fannst það sárabót. Þegar þeir svo komu til baka af tónleikunum hlustuðum við andaktugir á sögu þeirra og lýsingar. Ég þurfti margs að spyrja, ekki síst um græjurnar. Maður spáði mikið í þær og á sumum plötuumslögunum uppgötvaði maður hvað þetta voru nú magnaðar græjur hjá mörgum af þessum frægu hljómsveitum.“

Barið andskotann ráðalausan á trommurnar

Fyrst að tónlistarkennslunni var ekki fyrir að fara, sagði Sveinn að aðferðin til að læra á hljóðfæri hafi verið að hlusta vel á plötur, nema þaðan hljómana og reyna að skynja ásláttinn. „Ég fékk snemma þá flugu í höfuðið að ég vildi spila á trommur, fannst það flott. Eldhúskollarnir mömmu fengu að kenna á því og þurfti fljótlega að skipta um áklæði á þeim flestum. Aðalfélagi minn í gegnum þessa popp- og hljómsveitamennsku var Sigurður Egilsson. Hérna var þekkt og vinsæl hljómsveit sem hét Lúkas og spilaði á böllum víða. Við gerðumst rótarar hjá hljómsveitinni. Það var lítt eða illa launað starf en við höfðum gaman af þessu. Aðalkosturinn var náttúrlega að þarna komumst við í hljóðfæri og fengum að æfa okkur. Svo stofnuðum við skólahljómsveit ásamt fleiri strákum og spiluðum á skólaböllum. Ég man að á einu skólaballinu stóð séra Árni Bergur Sigurbjörnsson heitinn vaktina. Hann kenndi um tíma við skólann og reyndar varð ég svo seinna samkennari hans hér í Ólafsvík einn vetur. Þegar langt var liðið á skólaballið kom séra Árni Bergur í eftirlitsferð. Þá man ég að þessi blíði, rólyndismaður sagði þegar hann gekk inn í stofuna. „Hver er að berja andskotann ráðalausan hér?“ Honum fannst hávaðinn í trommaranum fullmikill í Black Sabbath lagi sem við vorum að spila,“ segir Sveinn og hlær. Við förum svo hratt yfir hljómsveitasöguna sem tengist Sveini Þór. Þar má nefna hljómsveitir eins og Lexía, Sveinsstaðasextettinn, Þúfnabanar og svo loks Klakabandið, sem hann hefur lengst spilað með. Þar er Sigurður Höskuldsson höfuðpaur ásamt Sigurði, bróðir Sveins Þórs og fleiru góðu fólki gegnum tíðina.

Kennaragenin sterk í fjölskyldunni

Sveinn lauk sínu skyldunámi í Ólafsvík en var einn vetur í gagnfræðanámi á Akranesi. Ástæðan fyrir því að hann fór þangað voru fjölskyldutengsl. Móðurbróðir hans, Þorgils Stefánsson heitinn, var lengi kennari og aðstoðarskólastjóri við barnaskólann sem nú heitir Brekkubæjarskóli á Akranesi. „Það var gott og skemmtilegt þennan vetur á Akranesi og ekki síðri tilbreyting var síðan að fara í nýstofnaðan Menntaskólann á Ísafirði. Þar var ég reyndar bara hálfan vetur. Þarna var ég búinn að fá þá köllun, eða hvað á að kalla það, að ég vildi verða kennari. Það virðist ansi ríkt í mínum genum enda mikið af kennurum í fjölskyldunni, fjögur af móðusystkinunum voru kennarar. Eftir áramótin þegar ég fór frá Ísafirði fór ég í Kennaraskólann. Það var líka að hagkvæmnisástæðum sem ég fór í kennaranámið á þessum tíma. Mér fannst það mun hagnýtara að klára fjóra vetur í kennaranámi og fá þá starfsréttindi, en að eyða fjórum vetrum til stúdentsprófs og eiga þá eftir nám til réttinda í einhverri starfgrein. En þarna misreiknaði ég hlutina því á þessum tíma var Kennaraskólanum breytt í háskóla. Ég útskrifaðist því með stúdentsprófi frá gamla Kennaraskólanum. Ég fagnaði því með því að láta gamlan draum rætast, sló víxil í Sparisjóðnum í Ólafsvík til að kaupa mitt fyrsta trommusett „Ludwig“ sem ég pantaði beint frá verksmiðjunum í Chicago. Fór þá heim í Ólafsvík með trommusettið og kenndi þar einn vetur. Þá fékk ég sönnun fyrir því að kennarastarfið var það sem ég vildi leggja fyrir mig. Það var því enginn efi í mínum huga þegar ég fór næsta haust í Kennaraháskólann og útskrifaðist þaðan sem kennari þremur árum síðar.“

Lukkunnar pamfíll í skemmtilegu starfi

Eins og áður sagði sinnti Sveinn kennarastarfinu og skólastjórn í 27 ár nær samfellt. „Lengst af var ég kennari, aðstoðarskólastjóri og loks skólastjóri hérna í Ólafsvík. Þá varð ég fyrsti skólastjóri nýs sameinaðs grunnskóla í Snæfellsbæ þegar skólarnir í Ólafsvík, Hellissandi og á Lýsuhóli voru sameinaðir fyrir nokkrum árum. Það var svolítið sérstakt fyrir mig. Ég hafði í mínum uppvexti skynjað ríginn milli Ólsara og Sandara. En hann er náttúrlega fyrir löngu fyrir bí að heitið getur. Með batnandi samgöngum milli þorpanna hvarf allur rígur og metingur, sem betur fer. Það var mjög spennandi verkefni, ögrandi og skemmtilegt að taka þátt í sameiningu skólanna. Eftir fyrstu starfsárin í þessum nýja sameinaða skóla fór ég í námsleyfi. Náði mér í prófgráðu í stjórnun menntastofnana. Það var mjög skemmtilegt nám en áður hafði ég með starfi lokið námi í breytingastjórnun frá Háskólanum á Akureyri. Að því loknu réði ég mig sem aðstoðarskólastjóri við Smáraskóla í Kópavogi og gegndi því starfi í tvö ár. Tíminn í Smáraskóla var afar skemmtilegur. Þegar ég síðan sá auglýst þetta starf sem ég er í núna, fannst mér spennandi að sækja um það og koma á heimaslóðir á ný. Ég kvaddi samt Smáraskóla með söknuði því þar líkaði mér afar vel að vinna. Núverandi starf mitt er afar fjölbreytt og skemmtilegt, ég fæ að vinna með góðu fólki að félags- og skólaþjónustu hérna á Snæfellsnesi. Starfssvæðið spennandi vettvangur, gróskumikið mannlíf, margar skólastofnanir og margt hæfileikafólk að störfum í sveitarfélögunum hér. Ég tel mig vera lukkunnar pamfíl að hafa starfað við skólamál. Kennarastarfið hefur alltaf fallið mér vel. Ég hef því alltaf verið í skemmtilegri og krefjandi vinnu með mörgu frábæru fólki að ég tali nú ekki um alla frábæru krakkana og unglingana sem ég hef starfað með. Það eru og verða ætíð forréttindi að fá að starfa með börnum og unglingum og að njóta trausts þeirra og annarra til þess.“

Börnin auðvelt skotmark

Þar sem að Sveinn hefur starfað í áratugi með börnum, er áleitin sú spurning hvort börnin núna séu eitthvað betri eða verri en hann og hans samtíðafólk. Einnig hvort betra eða verra sé að alast upp núna eða á síðustu áratugum liðinnar aldar? „Það er náttúrlega þannig að allir draga dám af sínu umhverfi. Ég held að mörgu leyti sé mun erfiðara fyrir börn að alast upp í dag á tímum samskiptaforrita og upplýsingatækni en var fyrir okkur sem vorum án nánast alls sem getur talist nútímatækni. Börn í dag eiga fullt í fangi með að lifa í þessu flókna umhverfi þar sem áreitið er svo mikið. Þau eru í raun svo auðvelt skotmark og geta oft verið alveg berskjölduð ef þannig ber undir. Þau geta orðið fórnarlömb ýmiss konar áreitis, jafnvel utanaðkomandi aðila án þess að hafa nokkuð um það að segja. Þess vegna er afar brýnt að foreldrar fylgist vel með netnotkun barna sinna og setji þeim skýr mörk um þá notkun. Besta meðalið er aukinn samtakamáttur foreldranna og uppeldisstofnana.“

Slakur lesskilningur kemur ekki á óvart

Slakur lesskilningur barna einkum drengja hefur talsvert verið í umræðunni að undanförnu. Sveinn segir það náttúrlega alls ekki gott að börn núorðið lesi alltof sjaldan sér til yndis bækur og lengri vandaðan texta. Þessi smáskeytastíll sé ekki góður til frambúðar, orðaforði barna geti orðið takmarkaðri en ella, slakari lesskilningur og beiting talaðs máls og ritmáls takmörkuð. Það orsakast meðal annars af minni samskiptum við fullorðið fólk en áður. „Mér finnst við verðum að reyna að vinna bót á þessu. Það þarf að taka á því með aukinni umræðu og viðeigandi athygli og stefnumótun. Kalla þarf markaðsöflin upp á dekk sem og hönnuði tölvuleikja og margmiðlunarfólk. Við Íslendingar eigum margt hæfileikafólk á þessu sviði eins og fram hefur komið að undanförnu. Það gæti létt þennan róður. Margt ungt fólk býr þó yfir ágætis tungutaki og fjölbreyttum orðaforða. Ég hafði gaman af því þegar barnabarnið mitt sem er 14 ára kom heim af fótboltaæfingu einn daginn. Þjálfari þess er 29 ára gamall. Drengurinn kom hlæjandi heim og sagði við mig: „Afi, hvað heldurðu að þjálfarinn hafi sagt við okkur? Jæja, drengir mínir. Ekki láta deigan síga. Gyrðum okkur nú í brók, myndum nú breiðfylkingu og látum hart mæta hörðu.““

Börnin búa öll á annesjum

Persónulegir hagir Sveins hafa ekki borið mikið á góma í samtalinu en eiginkona hans er Inga Jóhanna Kristinsdóttir frá Stykkishólmi. Hún starfar sem forstöðumaður Dvalar- og hjúkrunarheimilisins Jaðars í Ólafsvík. Börn þeirra eru í aldursröð frá 39 ára aldri niður í 17 ár: Sigurbjörg sem býr á Álftanesi, Elinbergur á Akranesi, Sigrún Erla í Rifi í Snæfellsbæ og Gestheiður Guðrún sem býr heima, en stundar nám í Fjölbrautaskóla Snæfellinga í Grundarfirði. Barnabörnin verða brátt átta talsins. „Ég áttaði mig allt í einu á því að börnin mín búa öll þar sem kalla má annes á landinu. Mér finnst það svolítið skemmtilegt.“ Spurður um jólasiði á heimilinu segir hann að þeir séu nokkrir en fjölskyldan hafi sínar venjur, enda nauðsynlegt að hafa ýmislegt í föstum skorðum um jólin. „Við skreytum okkar jólatré á Þorláksmessukvöld. Þá er hangikjötsilmur í húsinu enda verið að sjóða jólahangikjötið. Í hádeginu á aðfangadag erum við svo með möndlugrautinn og þá er spennandi að vita hver fær möndlugjöfina. En jólin og ég? Ætli við upplifum ekki flest þessa miklu nálægð jólanna. Við bíðum eftir jólunum hvert á okkar en þó líku forsendum. Jólahátíðin með sinni ljósadýrð er mjög mikilvæg á þessum dimmasta tíma ársins. Við viljum hafa fjölskylduna í kringum okkur og hver hlúir að sér og sínum. Hún er þess vegna hverjum manni dýrmæt.“

Áhuginn á poppmúsík og hljómsveitamennsku var ódrepandi