Rætt við Þórunni Ólafsdóttur og Harald Guðjónsson áhugafólk um lífræna jarðrækt og eigendur Dalahvítlauks

Hjónin Þórunn Ólafsdóttir og Haraldur Guðjónsson eiga landskika í Neðri-Brekku í Saurbæ hvar þau hafa komið sér fyrir sælureit. Landið, sem er einn hektari að stærð, keyptu þau árið 1997 af Eysteini bónda í Bersatungu. Fljótlega eftir jarðarkaupin hófu þau að planta þar trjám og árið 2005 byggðu þau bústað sem þau hafa dvalið mikið í síðan. Segir Þórunn að fyrsta hugsunin hafi verið að fara út í skógrækt á landskikanum og sá hún í hyllingum fyrir sér að fara vestur með barnabörnin að höggva jólatré. Þórunn er með græna fingur enda uppalin við kartöflu- og grænmetisræktun til heimilisnota. Segir hún að alltaf hafi það blundað í sér að rækta sjálf. Eftir að hafa setið kynningu hjá Garðyrkjufélagi Íslands árið 2016, um hvítlauksræktun, kviknaði hjá henni áhugi á að prófa að rækta sjálf hvítlauk.

Þau Haraldur hafa nú komið upp 23 beðum í landi Neðri-Brekku og eiga von á að uppskera um 2.500 til 3.000 lauka í haust. Af því verða þau með 200-300 hvítlauka til kynningar, en hitt fer niður til sáningar fyrir næsta ár. Stefna þau á að fjölga beðunum upp í 170 í sumar og setja niður um 27 þúsund hvítlauksrif í haust. Síðsumars árið 2024 ættu þau því að fá upp um 27 þúsund fullvaxna hvítlauka og eru þau ákveðin í því að setja þá í sölu og hafa þegar hafið markaðsstarf undir merkinu Dalahvítlaukur.

Dalahvítlaukur hlaut milljón króna styrk úr frumkvæðissjóði DalaAuðs í nóvember síðastliðnum og 1,3 milljónir króna í styrk í janúar úr Uppbyggingarsjóði Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi og því ljóst að viðskiptahugmyndin er góð.

*Sólríkur dagur í Neðri-Brekku í Saurbæ, 4. september 2022. Þekjugróðurinn er orðinn fallega grænn en hvítlaukurinn hefur ekki enn verið settur niður.*

Arfinn að þvælast fyrir

„Sem barn var ég alltaf dregin með upp í kartöflugarðana sem þá voru hérna í Ártúnsholtinu í Reykjavík. Þar voru foreldrar mínir að rækta kartöflur og rófur og fleira og maður var tekinn með og látinn reita arfa út í gegn. Alltaf var þessi arfi að þvælast fyrir manni,“ segir Þórunn sem miklaði þess vegna fyrir sér að fara í mikla ræktun sjálf á fullorðinsárum, þó hún hafi jafnan verið með kartöflugarð. Árið 2017 axlarbrotnaði hún illa og gat lítið unnið. Í eitt skiptið sem hún vafraði um veraldarvefinn datt hún niður á jarðræktaraðferð sem heitir No dig, eða ekki grafa. Sú aðferð gengur út á að ekki eigi að stinga upp eða snúa jarðveginum heldur byggja ofan á hann. „Þessi aðferð heillaði mig af því það var orðið erfitt fyrir skrokkinn á mér að vera sífellt að stinga upp og vinna þessa erfiðisvinnu í kringum ræktun en mig langaði samt að vera að rækta eitthvað.“ Hún kynnti sér aðferðina því nánar og hóf að prófa sig áfram. „Þú finnur þá svæði sem þú vilt nota og þekur það pappa, setur mold ofan á pappann og svo kurl í kringum beðið. Svo byrjar þú bara að rækta. Ég gerði þetta við gamla kartöflugarðinn minn í Neðri-Brekku og var þá alveg laus við arfann,“ segir Þórunn. Hún prófaði svo að setja niður hvítlauka og rækta í beðinu og var Haraldur lítið að skipta sér af málum fyrr en dag einn þegar Þórunn kom inn í bústað til hans með uppskeru sinnar eigin hvítlauksræktunar. Síðan þá hafa þau hjón vart litið til baka og verið saman í því verkefni að koma á fót hvítlauksræktuninni Dalahvítlauk.

Mikilvægt að rækta jarðveginn svo það vaxi eitthvað

Þótt gaman sé að uppskera og rækta sér til matar og sölu má þó segja að aðaláhersla og áhugi þeirra Þórunnar og Haralds sé á að skapa sem best umhverfi í beðum sínum fyrir hverslags ræktun. Þau hafa bæði lesið sér mikið til um aðferðina No dig (líka þekkt sem No till) og einnig um þekjugróður. „Hugmyndafræðin gengur út á að náttúran býr til ákveðin heimkynni og með því að vera sífellt að snúa jarðveginum þá erum við að rífa í sundur það kerfi sem þar er til staðar. Þar eru sveppaþræðir sem líkja má við lífæð jarðvegsins og það tekur um 2-4 mánuði að stabilisera og byggja upp þá þræði ef þeir eru slitnir í sundur,“ segir Haraldur. „Það má líkja þessu við að sífellt sé verið að slíta í sundur símalínur, þá er ekkert samband á kerfinu og súrefni og næring komast ekki leiðar sinnar. Og þegar jarðveginum er sífellt snúið verður hann alltaf berskjaldaður og oxiterast,“ segir Þórunn en þá losnar kolefni upp í andrúmsloftið. Kolefni sem á að vera ofan í jörðinni.

No dig og þekjugróður

Með þessari aðferð, að snúa ekki jarðveginum, segja þau hjón að lykilatriðið sé að nota þekjugróður. Það eru plöntur sem sáð er í beð með það að markmiði að búa til betri skilyrði fyrir aðrar plöntur eða matjurtir. Ferlið er á þá leið að útbúið er beð í ákveðinni stærð, t.d. 1×5 metrar. Er þekjugróðri eins og ýmsum einærum grastegundum, belgjurtum (sem nýta köfnunarefni úr andrúmsloftinu) og rúgur, svo er sáð í raðir í beðinu. Þegar þekjugróðurinn svo vex upp ver hann sjálfkrafa beðið fyrir ágangi vinds og regns og gefur um leið lífríkinu neðanjarðar ákveðið boozt. Þá nærast einnig örverur og bakteríur á rótum gróðursins. Gott er að hafa fjölbreyttan þekjugróður því hver planta á sína örveru og hver örvera hefur sinn tilgang í ræktun. Er þekjugróðurinn því að næra jarðveginn og gera þar kjöraðstæður fyrir aðrar plöntur til að þrífast og bætir vatnsbúskap jarðvegsins. Aðalatriðið er að skilja jarðveginn aldrei eftir beran.

Hvítlaukurinn þarf mikla næringu

Þórunn og Haraldur setja niður raðir af hvítlauk á milli raða þekjugróðursins, en svo er einnig hægt að gera með kartöflur, grænmeti og aðrar jurtir. Þekjugróðrinum sáðu þau um mitt sumarið en hvítlaukurinn fer niður á haustin helst sex vikum fyrir frost. Hann þarf að frjósa til þess að ná að skipta sér. Þegar hausta tekur deyr svo þekjugróðurinn, fellur niður og myndar um leið ákveðna brynju fyrir beðið svo moldin er ekki berskjölduð yfir veturinn. Hvítlaukurinn vex svo upp úr moldinni þegar tekur að vora og vex upp í gegn um þekjugróðurinn sem rotnar ofan á jarðveginn og nýtist honum sem næring. Á vorin þarf hvítlaukurinn mikla næringu og notast Þórunn og Haraldur við Moltu te, sem er heimatilbúinn lífrænn áburður búinn til úr moltu, fiskmjöli, eða öðrum tilfallandi lífrænum efnum.

Á sumrin þegar hvítlaukurinn er vaxinn upp og neðstu 3-4 laufin á honum tekin að gulna er óhætt að taka hann upp. Segir Þórunn að það geti verið í júlí/ágúst en erfitt er að setja á það nákvæma tímasetningu því plantan sjálf þurfi að gefa vísbendingar um það hvenær hún er tilbúin. Eftir að hvítlaukurinn er tekinn upp er þekjugróðri svo aftur sáð í beðið og að hausti skömmu fyrir frost er hvítlaukurinn aftur settur niður. Hringrásin er slík.

Arfinn þolir ekki samkeppni

„Við erum að prófa okkur áfram með tegundir í þekjugróðrinum og finna út hvað hentar best hjá okkur því lykilatriðið er að skapa góð skilyrði fyrir ræktun í jarðveginum. Með því að byggja jarðveginn svona upp megum við eiga von á að uppskeran verði næringarríkari ár frá ári,“ segir Þórunn. „Og þarna erum við alveg laus við arfa af því að arfinn þolir ekki samkeppni. Arfinn er einfaldasta formið sem jörðin hefur til þess að loka sér og þess vegna kemur arfinn alltaf upp þar sem er ber jörð,“ segir Þórunn.

Segja þau Þórunn og Haraldur að líkja megin ræktun jarðvegsins við neðanjarðarbúfénað. „Allar þessar lífverur sem eru í jarðveginum hafa sinn tilgang og þess vegna erum við að reyna að skapa þeim sem best skilyrði. Það þarf hugarfarsbreytingu í þessum efnum. Lífríkið í moldinni er ekkert annað en neðanjarðarbúfénaður og með því að rækta hann bindum við koltvísýring í andrúmsloftinu og geymum hann í jarðveginum. Og svo fær ræktandinn alla sína vinnu til baka við miklu næringarríkari vöru,“ segir Haraldur.

Fékk staðfestingu á því að viðskiptahugmyndin væri góð

En aftur að hugmyndinni um Dalahvítlauk. Hvað varð til þess að þau hjón ákváðu að fara út í að rækta hvítlauk og selja hann frá sér? „Ég hafði gengið með þessa hugmynd í kollinum í nokkur ár, alveg frá því ég prófaði að rækta hvítlauk í döllum niðri á Langholtsvegi árið 2016. Þetta er allt annar hvítlaukur en þú kaupir út í búð, miklu bragðbetri og næringarríkari og mig langaði svolítið að rækta meira af honum og gefa fólki færi á að smakka. Það var svo í janúar 2022 sem ég sá auglýsingu frá Háskóla Íslands og Bandaríska sendiráðinu. Þá var verið að auglýsa eftir konum með viðskiptahugmynd til þess að taka þátt í nýsköpunarhraðli sem heitir AWE eða Academy for Woman Entrepreneurs.“ Þórunn fór þar inn með sína hugmynd án þess að vera viss um að hún ætti endilega neitt erindi þar inn. Um 150 umsóknir bárust og var hugmynd Þórunnar ein þeirra 38 sem valdar voru til þátttöku. „Þarna fékk ég staðfestingu á því að þessi hugmynd væri ekki bara eitthvað bull í hausnum á mér. Í þessum hraðli sat ég netnámskeið hjá bandarískum viðskiptaháskóla og fékk leiðsögn og ráðgjöf frá íslenskum leiðbeinendum um hvernig á að koma á fót fyrirtæki, hvað þarf að varast og hvað þarf að hafa í huga,“ segir Þórunn og bætir við að hún eigi þeim sem standa að nýsköpunarhraðlinum mikið að þakka.

Margir áhugasamir um að kaupa Dalahvítlauk

Á dagskrá næstu vikurnar er að næra hvítlaukinn vel svo hann vaxi sem best. Í sumar verður sett upp þurrkhús í Neðri-Brekku þar sem hvítlaukurinn verður látinn hanga í 4-5 vikur eftir að hann er tekinn upp. „Við stefnum á að halda opið hús í Neðri-Brekku í sumar þegar við erum byrjuð að taka upp hvítlaukinn. Þá geta sveitungar og aðrir áhugasamir komið til okkar og fengið að sjá hvað við erum að gera og kannski fengið að smakka á lauknum hjá okkur,“ segir Haraldur. Uppskeran í sumar verður vel á þriðja þúsund hvítlaukar og fara þeir ekki í sölu heldur verða notaðir sem útsæði fyrir næsta sumar og til kynningar. En haustið 2024 segja Þórunn og Haraldur að hvítlaukurinn fari í sölu enda verður uppskeran þá líklega um 27 þúsund hvítlaukar. „Það hafa margir líst yfir áhuga á því að komast í áskrift hjá okkur,“ segir Þórunn aðspurð um hvar þau muni selja hvítlaukinn. „Það heillar okkur að vera með hann til sölu einhvers staðar í Dölunum og svo sjáum við fyrir okkur að hafa hann til sölu í völdum sérverslunum á höfuðborgarsvæðinu. Annars fer það bara eftir því hvernig uppskeran verður hjá okkur og hvernig þetta fer allt saman af stað,“ segir Þórunn. „Við eigum eftir að koma á fót heimasíðu og búa okkur til LOGO. Það eru mörg verkefni fram undan en við höfum mikla trú á Dalahvítlauknum og sjáum fyrir okkur að vasast í honum næstu árin.“

Mynd frá beðunum í Neðri-Brekku tekin 7. apríl 2023. Þekjugróðurinn lagstur niður og ver nú beðið fyrir ágangi vatns og vinda. Hvítlaukurinn dvelur í moldinni og fer að spretta upp á næstu vikum.

Næringarríkari jarðvegur skilar næringarríkari afurð