Yfir Páskahátíðina munu birtast gömul viðtöl úr smiðju Skessuhorns sem ekki hafa áður birst á vefnum í heild. Viðtal þetta birtist í jólablaði Skessuhorns, 20. desember 2019. Hér var rætt við Áskel Þórisson þáverandi ritstjóra bændablaðsins. Lítur hann hér yfir farinn veg við blaðamennsku og önnur störf.

Nýbýlið Ægissíða í Hvalfjarðarsveit lætur ekki mikið yfir sér. Það er byggt á spildu úr landi Másstaða og kúrir húsið í skjóli við mön fjallmegin við Innnesveginn. Þar er kominn myndarlegur trjálundur. Litlar skógarplöntur fá góðan aðbúnað með því að óseldar bækur eru lagðar við stofn þeirra til að bægja illgresi frá og síðar meir breytast þær í næringu. Kartöflur eru ræktaðar og geymdar í jarðhýsi á lóðinni. Húsið byggðu hjónin Áskell Þórisson og Vilborg Aðalsteinsdóttir og ákváðu að gera að íverustað sínum þegar aldurinn færðist yfir. Nú hallar að starfslokum hjá þeim báðum og hyggjast þau nú byggja við húsið og koma sér þar enn betur fyrir. Þau hafa í hyggju að selja eða leigja húsið sitt í Kópavogi og segjast njóta þess að vera í sveitinni. Tengsl þeirra við Vesturland eru ekki mikil, önnur en þau að Áskell starfaði um tíma sem kynningarstjóri Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri en fjölmarga þekkir hann frá fyrri störfum sínum. Hann var blaðamaður að ævistarfi, var fyrsti blaðamaðurinn sem ráðinn var í fullt starf utan höfuðborgarsvæðisins, var fyrst á Tímanum en lengi hjá Degi á Akureyri, þar sem hann á sínar rætur, en suður fyrir heiðar fluttu þau fyrir mörgum árum. Áskell stofnaði Bændablaðið fyrir Bændasamtökin, var fyrsti ritstjóri blaðsins og segir að blaðamannsbakterían sé ódrepandi, ekki ósvipað og miltisbrandurinn. Fyrir nokkrum árum hætti hann á Bændablaðinu, var um tíma kynningarstjóri Landbúnaðarháskóla Íslands en nú seinni árin hjá Landgræðslunni. Áskeli er annt um umhverfið og segir Íslendinga þurfa að taka sig á í þeim efnum. Við lítum yfir feril Áskels.

Byrjaði með útgáfu í skátafélagi
„Á Akureyri sleit ég barnsskónum. Ég fékk fjölmiðlabakteríuna ansi snemma og ljóst hvað í stefndi. Þegar ég var í skátunum fyrir margt löngu gáfum við félagarnir út blað sem fjallaði um skátalífið. Ég minnist þess að við fengum að slá inn texta á IBM kúluritvél á skrifstofu Slippstöðvarinnar á Akureyri. Við notuðum stensla sem síðan voru settir í fjölritunarvél. Þetta var gaman í byrjun en þegar við nenntum ekki að skrifa meira, datt einhverjum það snjallræði í hug að setja í texta að fjölritunarvélin hefði bilað og því væri ekki hægt að koma með fleiri fréttir! Auðvitað héldu þessi rök ekki vatni en við vorum hamingjusamir með fjölritaða blaðið okkar, töldum okkur hokna af reynslu. Þar með held ég að takturinn hafi verið sleginn. Þarna var kviknaður einhver neisti sem ekki hefur tekist að slökkva.“

Myndaði fyrsta sjónvarpskvöldið
Ljósmyndun kom snemma inn í líf Áskels. „Ég átti Kodak Instamatic og myndaði til dæmis fyrsta kvöldið þegar Ríkissjónvarpið hóf göngu sína. Ég tók hverja myndina á fætur annarri af skjánum en vissi ekki fyrr en myndirnar komu úr framköllun að flassið þurrkaði út myndina á skjánum. Ég átti því margar myndir af sjónvarpstæki móðursystur minnar í Hafnarfirði,“ segir Áskell og hlær. „Síðar kom ég mér upp framköllunartækjum í geymslu í húsi foreldra minna. Frændi minn tók þátt í fyrirtækinu og við létum strax útbúa stimpil með orðinu „Hrollur“ en svo skírðum við starfsemina. Saga Hrolls var stutt, en við áttum stimpilinn nokkuð lengi.“

Taldi að atvinnuboðið væri grikkur
Áskell fullyrðir að hann sé fyrsti blaðamaðurinn sem nokkur fjölmiðill réði í fullt starf utan höfuðborgarsvæðisins. „Framsóknarmenn í Norðurlandskjördæmi eystra fengu nasaþef af því að ég hefði áhuga á blaðamennsku og þeir vildu koma sér og sínum verkum á framfæri á síðum Tímans. Ég hef skólasystur mína á Dalvík grunaða um að hafa sagt Hilmari Daníelssyni, sem síðar flutti út skreið til Afríku, að ég væri mögulegur kandídat í þetta starf. Líklega hefur Hilmar verið formaður kjördæmisráðsins. Hilmar hringdi í mig að kvöldi dags og kynnti sig og hóf að segja mér frá því að það væri laust starf blaðamanns á Akureyri. Svona voru nú tengslin náin milli blaðs og flokks. Ég gerði strax ráð fyrir að Hilmar þessi væri ekki til og að skólasystkini mín væru að gera at í mér. Ég sleit því samtalinu frekar fljótt og sagði föður mínum heitnum frá meintum grikk félaga minna. Pabbi kannaðist við Hilmar og sagði mér að hringja snarlega í manninn, sem ég og gerði. Hilmar sagði mér síðar að fyrra samtalið hefði verið með þeim undarlegustu sem hann hefði átt um ævina. Til að gera langa sögu stutta þá var ég ráðinn sem blaðamaður Tímans á Norðurlandi eystra með aðsetur á Akureyri og þar var ég sumarið 1975.“

*Áskell og Vilborg heima í eldhúsi í Ægissíðu.*

Framkallað á klósettinu
En hvernig var það fyrir ungan manninn að koma inn í blaðamennsku á þessum tíma? „Þegar maður er um tvítugt getur maður allt! Mér fannst ekkert eðlilegra en að fara að skrifa fréttir um lífið á Norðurlandi. Tölvur voru ekki þvælast fyrir manni í þá daga. Ég átti Olivetti ritvél sem ég notaði og lagði auk þess til myndavél. Trúlega hefur Tíminn útvegað framköllunartæki sem ég setti upp á salerni skrifstofunnar. Framsóknarmennirnir lögðu mér líka til lítinn Fiat bíl sem ég notaði allt sumarið. Ritvélin dugði vel allt þar til gestur í samkvæmi á skrifstofunni hellti líkjör yfir vélina þannig að stafasettið límdist saman.“ Áskell hlær að þessum endurminningum, en í frumkvöðlastarfi sem blaðamaður þurfti hann að þróa starfið allt frá grunni. „Ég fékk ekki mikinn tíma til að undirbúa þessa veru mína á Akureyri. Ég var í nokkra daga hjá Tímanum í Reykjavík til að kynnast fólkinu sem starfaði á blaðinu. Þá var Kristinn Finnbogason, þekktur maður á sinni tíð, framkvæmdastjóri Tímans. Gull af manni. Hann var mjög hrifinn af því að nýi blaðamaðurinn hafði með sér tjald þegar hann fór um Norðurland. Yfirleitt borðaði ég nesti sem móðir mín útbjó. Dagpeningar og yfirvinna voru óþekkt fyrirbæri en Kristinn greiddi mér launauppbót í september. Mér fannst það býsna gott. Hann gaf mér líka stóran vindil þegar ég kom suður seint um haustið.“

Erlendar fréttir og svo var hring í framsóknarmenn
En hvað er minnisstæðast frá þessu fyrsta sumri blaðamanns á landsbyggðinni? „Hugsanlega er það frétt sem ég skrifaði um ólöglegar hrefnuveiðar Norðmanna úti fyrir Norðurlandi. Ég held að þessi frétt hafi orðið til þess að Norðmenn hættu hrefnuveiðum við Ísland. Að minnsta kosti lítur það vel út í minningunni að ég hafi lagt mitt af mörkum til þess að hrekja frændur okkar á brott! Þegar maður horfir til baka er alveg með ólíkindum hvað Tímamenn treystu unga fólkinu sem vann hjá blaðinu. Þegar ég var síðar blaðamaður Tímans í Reykjavík sá ég um erlendar fréttir í stuttan tíma. Þá ruddu vélar út úr sér fréttum frá útlenskum fréttastofum en ég las og má fullyrða að mitt mat á því hvað væri helst að fá frá útlöndum hafi fengið að ráða. Ég þýddi langa og stutta texta um hitt og þetta sem var að gerast í heiminum. Þess á milli hringdi maður í kaupfélagsstjóra og Framsóknarmenn og leitaði frétta. Á þessum árum áttaði ég mig á því að fundargerðir sveitarfélaga voru – og eru – gullnáma fyrir blaðamenn. Ég gerðist áskrifandi að fundagerðum og las þær spjaldanna á milli. Seinna gat maður komist í sömu námur í gegnum Netið. Oft sendi ég dugmiklum fundarriturum þakklæti í huganum. Þeir hjálpuðu mér mikið í starfi.“

Óreglusamt líferni
Til er gömul „míta“ um að á ritstjórnum fjölmiðla hafi þurft að skera sig í gegnum vindlareyk auk þess sem margir hafi hallað sér um of að stútnum. „Já, þegar ég byrjaði sem blaðamaður uppúr 1975 var talsvert áfengi haft um hönd. Það mátti varla opna svo hárgreiðslustofu að ekki voru boðaðir blaðamenn á staðinn og vel veitt. Ég man ekki betur en að norrænu umferðaröryggisári hafi lokið með miklu fylleríi! Þegar hitaveita nokkur við Faxaflóa var gangsett var svo mikið veitt af hitaveitukokteil að mér er til efs að nokkur blaðamaður hafi getað skrifað um atburðinn fyrr en daginn eftir. En auðvitað fór það eftir fólki hvort það tók þátt í djamminu sem fylgdi starfinu. Sumir létu áfengi eiga sig sem betur fer. En reykingar fylgdu stéttinni lengi vel. Sneisafullir öskubakkar af sígarettustubbum voru gjarnan á borðum blaðamanna. Þetta þótti bara sjálfsagt og eðlilegt – rétt eins og dagatöl af fáklæddum stúlkum á veggjum bílaverkstæða á sínum tíma.“

Til að hlúa að ungum skógarplöntum notar Áskell bílfarma af óseldum bókum forleggjara. Bækurnar bægja frá illgresi og verða síðar áburður.

Nauðsynlegt að hafa áhuga á málum líðandi stundar
Áskell segir að þetta fyrsta ár í blaðamennskunni hafi verið mjög eftirminnilegt. „Ég minnist þess frá þeim tíma þegar ég var hjá Tímanum að ég var um skeið í slagtogi með ungri konu sem sagði mér að hún læsi alltaf greinarnar mínar í Tímanum. „Þessar,“ sagði hún, sem eru merktar AÞ. Ég kunni nú ekki við að segja við stúlkuna að Alfreð Þorsteinsson skrifaði greinar merktar AÞ. Hvað sem öðru líður þá vissi hún líklega talsvert um málefni Reykjavíkurborgar en Alfreð var borgarfulltrúi Framsóknarflokksins á þessum tíma.“

En er til uppskrift af því hvernig fólk nær tökum á starfi blaðamanns? „Tja, já. Það skiptir öllu að hafa áhuga á því sem fólk er að gera. Hlusta. Ég held að það sé lykillinn. Jón Helgason, ritstjóri Tímans, sagði eitt sinn á ritstjórnarfundi að það væri útilokað að tala við mann án þess að hann gæfi manni eina eða fleiri hugmyndir að fréttum. Jón kenndi mér mikið. Fyrst og fremst verður blaðamaðurinn að bera virðingu fyrir viðmælendum sínum, ræða við þá með áhugann að vopni og koma því sem sagt var í þokkalegan búning. Þú spyrð hvort hægt sé að læra blaðamennsku. Svar mitt er hiklaust Já. Það er hægt að læra ákveðin undirstöðuatriði, verklag og tækni. Sjálfur fór ég í nám við HÍ í hagnýtri fjölmiðlun við HÍ. Það kenndi mér mikið enda var náminu stýrt af Sigrúnu Stefánsdóttur fréttamanni sem vissi nokk hvað hún vildi og hvað þyrfti að kenna.“

Bændablaðinu ýtt úr vör
Eftir Tímaveruna ert þú blaðamaður Dags á Akureyri og síðar ritstjóri sama blaðs, en ef við nú stökkvum yfir nokkur ár og förum til þess tíma er þú ýttir Bændablaðinu úr vör. Það hljóta að hafa verið spennandi tímar? „Já, það er saga að segja frá því. Ég verð þó að segja að árin mín hjá Degi og KEA á Akureyri voru afar skemmtileg. Ég átti þess kost að koma að Degi þegar hann var að vaxa og dafna. Dagsmenn vissu af mér hjá Tímanum og vildu endilega að ég kæmi norður og ynni með Erlingi Davíðssyni, sem margir þekkja af bókunum Aldnir hafa orðið. Erlingur vann þessar bækur á gamla rafmagnsritvél og hann sló inn texta eftir segulbandi. Síðan greip hann til skæranna og klippti frásagnirnar saman – rétt eins og „kött og peist“ í tölvum nútímans.“

En þetta var útúrdúr, að Bændablaðinu. Haukur Halldórsson, þáverandi framkvæmdastjóri Stéttarsambands bænda, hringdi eitt sinn í mig þar sem ég stóð upp á endann og var að drekka kaffi í kaffistofu Samkeppnisstofnunar. Haukur sagði mér að bændur vildu stofna blað og þeim hafði dottið í hug að fá mig til að koma því á koppinn. Ég sagði já á staðnum. Það er ekki á hverjum degi sem menn fá svona tækifæri upp í hendurnar. Ekki löngu seinna var ég á fundi með Hauki og Jóni Helgasyni, fyrrverandi landbúnaðarráðherra, sem þá var formaður Búnaðarfélags Íslands. Á þessum fundi var samið um kaup og kjör og hvernig fyrstu skrefin yrðu stigin. Haukur og Jón báru slíkt traust til mín að ég velti því fyrir mér þegar ég gekk niður stigann hvort ég gæti nokkru sinni staðið undir því.“

*Fyrstu eintökin af Bændablaðinu komin úr prentvélinni í Hádegismóum og verið að stilla fyrir stóru prentunina.*

Treyst á reynsluna
Hvernig var að stofna blað? „Ég tók þessu eins og hverju öðru verkefni. Bændur keyptu nafnið af hópi manna sem hafði gefið út blað með sama heiti. Okkur fannst að blaðið gæti ekki heitið öðru nafni. Tveir grafískir strákar, sem ég man ekki hvað heita, komu og útbjuggu haus blaðsins og tillögur um útlit, fyrirsagnaletur og slíkt, komu frá almannatengslamanni úti í bæ. Þær tillögur voru ágætar en ég treysti fyrst og fremst á Guð, lukkuna og reynslu mína frá Degi og Tímanum.“

En þurftir þú ekki að taka við fyrirmælum frá bændaforystunni um það hvað ætti að standa í blaðinu? „Nei, ég minnist þess ekki að hafa fengið slík fyrirmæli. Ari Teitsson kom til sögunnar eftir fyrsta tölublað en hann var kosinn formaður nýrra samtaka bænda, Bændasamtaka Íslands – BÍ. Við Ari áttum gott samstarf og auðvitað ræddum við um blaðið en Ari lét ógert að gefa beinar fyrirskipanir. Hins vegar var blaðið málgagn bænda og eftir því starfaði ég. Sigurgeir Þorgeirsson kom inn sem nýr framkvæmdastjóri og með öðru eins ljúfmenni hef ég aldrei starfað. Sigurgeiri var eðlislægt að stjórna en slíkir menn eru fátíðir. Síðar varð Haraldur Benediktsson formaður BÍ. Það var Haraldur sem ber ábyrgð á því að ég byggði húsið Ægissíðu við Innnesveg, en hann seldi mér landskika úr landi Másstaða. Þegar líður á veturinn munum við hjónin flytja endanlega með allt okkar hafurtask í Ægissíðu. Haraldur er með betri þingmönnum landsins. Ég veit ekki hvers vegna forysta Sjálfstæðisflokksins hefur sniðgengið hann við útdeilingu ráðherraembætta. Það er ofvaxið mínum skilningi.“

Varð að vera þannig blað að beðið yrði eftir því
Áskell viðurkennir að fyrstu árin á Bændablaðinu hafi tekið á. „Ég hafði reyndar aldrei gert ráð fyrir öðru. Þetta yrði aldrei neinn dans á rósum. Auk þess að skrifa sá ég um umbrot blaðsins. Ég vissi nokkurn veginn hvernig ég vildi sjá útlit Bændablaðsins og lagði mikla vinnu í að hafa það „sölulegt“ ef svo mætti segja. Sá sem gefur út blað er að selja vöru og hún verður að líta sæmilega út. Textinn, efni blaðsins, verður að vera fræðandi og vel skrifaður. En þar að auki þarf að pakka þessu þannig inn að fólk vilji lesa.“

En hafði Áskell trú á því að blaðið gæti náð fótfestu? „Ja, ég hefði ekki lagt upp í þessa vegferð ef ég hefði ekki trúað því. Ég minnist þess að á fyrstu mánuðum blaðsins var ég eitt sinn að ganga fram í matsalinn í Bændahöllinni. Á undan mér voru tveir menn. Annar starfsmaður BÍ en hinn bóndi utan af landi. Ég heyrði að hann spurði vinnufélaga minn hvort þetta Bændablað væri ekki bara bóla. Svarið látum við liggja á milli hluta – en það herti mig í að vinna blaðinu brautargengi. En uppskriftin að Bændablaðinu var einföld. Það þurfti að flytja fréttir og greinar sem bændur vildu – og þurftu að lesa. Blaðið varð að vera þannig að bændur biðu eftir því. Hins vegar varð ég á stundum var við að það voru smáauglýsingarnar sem menn lásu fyrst! Auðvitað var það eðlilegt. Það skorti vettvang af þessu tagi fyrir bændur og fáir eru eins duglegir að kaupa og selja hluti í misgóðu ástandi og einmitt bændur. Eiríkur Helgason var auglýsingastjóri blaðsins og hann var duglegur að minna mig á velgengni smáauglýsinganna. Með okkur voru af og til blaðamenn, oft ungt fólk með góða þekkingu á landbúnaði, en fyrstu árin vorum við tveir sem ýttum blaðinu áfram.“

Sveitirnar og þorpin eru samofin
Má ekki segja að Bændablaðið hafi fljótt orðið landbúnaðarblað með dreifbýlislegum áherslum? „Jú, ég lagði strax áherslu á að fjalla líka um málefni dreifbýlisins auk hins faglega efnis sem snertir bændur sérstaklega. Stóru blöðin í Reykjavík voru ekki mjög upptekin af landsbyggðinni nema málin væru stór og mikil. Ég hafði áhuga á ýmsum smærri málum; persónum og leikendum, á lífinu í sveitinni og næsta þéttbýli. Sveitirnar og þorpin eru svo samofin að það er ekki hægt að nefna annað nema hitt fylgi með. Margir þéttbýlisstaðir myndu þurrkast út ef sveitirnar vesluðust upp. Ég fór líka oft á samkomur í sveitum landsins og myndaði fólk og sagði frá. Lesendur vilja sjá sig sjálfa á síðum blaða. Það er bara mannlegt. En þessi hluti starfsins var ekki alltaf auðveldur og kostaði talsverðar næturvökur og ferðalög. Mér er illa við að fljúga og keyrði því á þessi mannamót en reyndi að nýta ferðirnar til að afla efnis. Ég man eftir að hafa ekið frá Reykjavík austur á Höfn til að tala við bónda; lagði af stað fyrir birtingu og var kominn til baka fyrir kvöldmat. Hvort svona vinnulag er skynsamlegt, er svo aftur önnur saga.“

Einlægur áhugi á selenskorti
En höfðu bændur og þeirra fólk oft samband við ritstjórnina? „Sem betur fer gerðu þeir það. Þeir töluðu stundum við mig eins og ég vissi allt um landbúnað. Mín „skólaganga“ í landbúnaði var fimm sumur í sveit í Presthólum í Núpasveit. Þangað fór ég fyrst sjö ára og fékk að launum meiri skilning á því fólki sem byggir sveitir landsins. Ég var í Presthólum hjá afar góðu fólki sem ég minnist ætíð með hlýju og þökk. Lífsreynslan í Presthólum hjálpaði mér í mínu lífsstarfi. Ég er klár á því. Vissulega skildi ég ekki allt sem ég heyrði og sá. Mér er minnisstætt þegar ég sat í sunnlensku eldhúsi með tveimur bændum sem ræddu við mig – og sín á milli – um selenskort í kúm. Eftir tveggja tíma spjall um selenvandamál var ég eiginlega búinn að fá nóg. Ég get ekki sagt þér hvað þeir sögðu – ég skildi það ekki! En ég get sagt þér að áhugi þeirra var svo einlægur að maður eiginlega beygði af. Búskapurinn var svo stór hluti af þeirra lífi að ekkert annað komst að. Sumt af þessu fólki var ef til vill hrjúft á yfirborðinu en ef maður komst inn fyrir skelina sá maður fljótt að þetta fólk elskaði landið sitt og búsmalann. Það hafði einhverja ofurmannlega heyrn sem gerði því kleift að skynja náttúruna. Langflestir þeirra bænda sem ég kynntist voru landbótamenn en vissulega eru þeir til sem átta sig ekki á merkingu orðsins sjálfbærni. Það eru þeir sem m.a. reka fé á afrétti sem eru svo illa farnir að þeir þola enga beit. Þessir rollukarlar koma óorði á bændastéttina og þeir hafa orðið til þess að nú dugir ekkert annað en að þeir – og allir hinir – girði sauðféð sitt af og hætti að reka fé á illa farna afrétti. Það er kall tímans.“

Rit trúarlegs eðlis
En heldur fyrrum ritstjóri að að Bændablaðið hafi áhrif á fólk í þéttbýlinu? „Bændaforystan tók þá ákvörðun að dreifa blaðinu frítt til allra bænda. Raunar allra sem búa utan marka þéttbýlis. Það var afar skynsamleg ákvörðun. Við hefðum aldrei fengið nema hluta af bændum til að gerast áskrifendur, sama hversu blaðið hefði verið gott. Áskriftarblað hefði aldrei náð til þéttbýlinga og hefði veslast upp. Ég vildi líka ná til þeirra. Ég samdi við Íslandspóst um dreifingu blaðsins í dreifbýlinu. Pósturinn á sinn þátt í því að Bændablaðið náði fótfestu. Það var ódýrt að dreifa blaðinu og Pósturinn var allur af vilja gerður til að koma blaðinu til fólks. Starfsmenn Póstsins voru ekki eins markaðslega þenkjandi þá og þeir urðu síðar. Þarna var fólk sem talaði mannamál en var ekki á kafi í excel-skjölum og þvælnum útreikningum. Bændablaðið var sett, ef ég man rétt, í flokk með ritum trúarlegs efnis og rukkað samkvæmt því. Ég var alltaf svolítið ánægður með að vera í þessum flokki!“

Höfðu nægan tíma til lesturs
En hvenær fór blaðið að fara í þéttbýlið? „Ég man það ekki nákvæmlega en minnir að fyrst hafi blaðið farið inn á spítala í Reykjavík. Þangað fórum við með bunka af blaðinu og starfsmenn spítalanna sáu um að koma því út um allt.“ En hvers vegna urðu spítalarnir fyrir valinu? „Það var nú bara vegna þess að á spítölum er fólk sem hefur nægan tíma til að lesa. Sjúklingarnir ánetjuðust blaðinu og héldu áfram að lesa það eftir að þeir útskrifuðust! Það var nú öll heimspekin á bak við dreifingu Bændablaðsins á sjúkrahúsum. Við höfðum líka augastað á sundlaugum borgarinnar og fengum að setja inn bunka þar.“

Bændablaðið er rekið á forsendum bænda og Áskell segir að stjórnmálamenn hafi orðið viðkvæmir fyrir því ef blaðið gagnrýndi þá. „Eitt sinn þótti Samfylkingunni að sér vegið í frétt og fyrirsögn á forsíðu. Þáverandi formaður, Ingibjörg Sólrún, hitti Sigurgeir á bílaplani hjá Stöð 2 fljótlega eftir útkomu blaðsins og skammaði hann óspart. Þá vissi ég að fréttin hafði hitt í mark!“

Báru blaðið út í efnameiri hverfi
Mikil útbreiðsla Bændablaðsins hefur vakið athygli. Þurftuð þið ekki að vera markaðslega þenkjandi á þessum fyrstu árum? „Ja, ómeðvitað geri ég ráð fyrir að við höfum verið markaðsmenn. Ég réði krakka í vinnu sem fóru með blaðið um hesthúsahverfi Reykjavíkur. Samdi við leigubílstjóra sem fylgdi þeim eftir með lager af blöðum. Þau fóru líka oft um iðnaðarhverfi og dreifðu blaðinu til fyrirtækja sem þjónustuðu landbúnaðinn. Sömuleiðis völdum við götur borgarinnar sem sem sýnt þótti að byggi ríkt fólk, sem líklega stjórnaði fyrirtækjum. Götur í Garðabæ urðu á stundum fyrir valinu. Mér fannst húsin þar benda til að í bænum byggju stöndugir einstaklingar sem þyrfu að auglýsa í blaðinu. Smám saman jókst hins vegar umfangið og dóttir mín og vinkonur hennar fóru að hafa áhuga á öðrum hlutum en að dreifa Bændablaðinu fyrir lítið kaup – en mikið hrós.

Eiríkur auglýsingastjóri þekkti vel til meðal fyrirtækja sem seldu bændum vörur. Það kom sér vel því vélasalar eru ekki alltaf auðveldir viðfangs. Auglýsingastjórinn hafði á þeim lag sem skiptir máli í þessum bransa. En við buðum þeim líka að búa til auglýsingar fyrir lítið fé, jafnvel ekkert. Þeir fundu fljótt fyrir að auglýsingarnar skiluðu árangri. Blaðið fór að standa undir sér sem er jú lykillinn að velgengninni.“

Auglýsingin bar árangur
Getur þú nefnt dæmi um árangur auglýsingar? „Já, það get ég. Eitt sinn kom til mín stúlka sem sagði mér að hún hefði mikinn áhuga á að komst í sveit. Ég gaf henni nokkur eintök af blaðinu og eins af Frey sem var sérhæft tímarit um landbúnarmál undir stjórn þess góða manns Matthíasar Eggertssonar. Síðan skrifaði ég smáaugýsingu fyrir stúlkuna. Mörgum árum seinna var ég staddur á einhverri bændasamkomu. Þá kom til mín kona sem sagði mér að hún væri þessi stúlka og að hún hefði fengið vinnu á sveitabæ. Hún hefði tekið saman við son bóndans á bænum og byggi þar ásamt honum. Þetta var eins og söguþráður í rómantískri skáldsögu – nema hvað hér var allt satt og rétt.“

Tímamót
En svo kom að því að þú ákvaðst að yfirgefa Bændablaðið. Var það ekki erfið ákvörðun? „Nei, alls ekki. Minn tími var einfaldlega kominn. Ég býst við að ég sé sú manngerð sem er betri í að byggja upp en að halda einhverju í sama horfi. Ég hef gaman að því að vinna í geggjaðri hugmynd, sem margir telja ólíklegt að heppnist. Ég býst við að það hafi komið flatt upp á suma a.m.k. að ég hætti, en ég var bara búinn að fá nóg. Ágúst Sigurðsson, þáverandi rektor Landbúnaðarháskóla Íslands réði mig í vinnu. Þetta var skömmu fyrir hrun og Íslendingar voru þess fullvissir að þeir væri klárari en allir aðrir. Þegar annað kom í ljós og peningar voru af skornum skammti reyndist það erfitt fyrir Landbúnaðarháskólann eins og flesta aðra. Skólinn er að mínu mati mikilvægari menntastofnun en flestar aðrar á landi hér. Til þess að komast af þurfum við öflugan skóla á sviði landbúnaðar og landbúnaðarrannsókna, þar með talið garyrkju. Ég er hins vegar ekki viss um að þessi starfsemi þurfi endilega að vera í sjálfstæðum háskóla á Hvanneyri.“

Það eiga ekki allir að fara í háskólanám
Áskell segir að eftir á að hyggja telji hann það hafa verið ranga ákvörðun að færa skólann á Hvanneyri upp á háskólastig. „Það er áleitin spurning hvort ekki sé best að stíga skref til baka. Það hefði verið betra að efla bændadeildina á Hvanneyri og flytja garðyrkjunámið þangað, en þannig hefði verið hægt að búa til öfluga einingu. Þetta er enn hægt að gera. Hugmyndir um flutning starfseminnar á Reykjum á Hvanneyri mættu mótspyrnu á sínum tíma þegar þetta kom til umræðu. Sumir stjórnmálamenn töldu það líklegt til vinsælda að hafna þessum hugmyndum, en niðurstaðan varð veikari starfsemi og minni starfseiningar. Auðvitað má ekki loka dyrunum á þá sem vilja halda áfram eftir starfsréttindanám, en það er rangt að leggja ofuráherslu á að allir fari í háskóla. Samfélagið þarf fólk sem er tilbúið til að hræra í mold frekar en að hamra á tölvur. Bændadeildin á Hvanneyri er gott dæmi um vel heppnað og vinsælt nám á framhaldsskólastigi. Sama má segja um starfsmenntanámið á Reykjum. Margir sem ljúka prófum sem garðyrkjumenn eða búfræðingar vilja halda áfram námi og það eiga þeir að geta gert. Ég vil sjá Hvanneyri leiða notkun á rafmagns- og metandráttarvélum og nýjungum í landbúnaði, ekki síst þann þátt sem leiðir til minni orkunotkunar. Þetta ætti að vera eitt af meginhlutverkum landbúnaðarskóla. Eitt sinn prófuðu Hvanneyringar allskonar tæki og tól sem vélasalar vildu selja bændum. Búvélaprófanir á Hvanneyri voru merkilegt framtak. Nú láta menn duga að fá upplýsingar frá framleiðendum. Ég veit að vélasalar segja það sem þeir best vita, en óháður athugandi er mikils virði. Hvanneyri ætti einnig að leiða tilraunir til að framleiða metan í sveitum landsins, til dæmis í samvinnu við verkfræðideild HÍ. Reyndar skil ég ekki hvernig skólinn á Hvanneyri hefur náð að lifa af áhugaleysi stjórnsýslunnar.“

Landbúnaðarvörur verða ekki fluttar inn fyrir slikk
Áskell kveðst þekkja flesta sem starfa í landbúnaðarrannsóknum en hann hefur áhyggjur af fækkun þeirra. „Þeir eldast og hætta, leyfa sér jafnvel að burtsofnast. Jarðvegsvísindamenn landsins eru til dæmis taldir á fingrum annarrar handar. Endurnýjun í þeirra hópi er engin. Hið sama gildir um ýmsar aðra vísindamenn á sviði landbúnaðar. Það sem verra er: Ungt fólk sýnir því ekki mikinn áhuga að gera svona störf að sínu lífsstarfi. Á sama tíma notum við milljarða til að bora göt í fjöll og ætlum stækka flugvöllinn á Miðnesheiði. Við byggjum stórhýsi fyrir tungumálarannsóknir en látum okkur í léttu rúmi liggja þótt stefni í skort á vísindamönnum á sviði landbúnaðar. Án slíks fólks tökum við ekki á loftslagsvandanum og af því hef ég verulegar áhyggjur. Ætlum við að snæða lögfræðiglósur og orðabækur í frönsku þegar fram líða stundir? Bragðbæta með sálmabókum?“ Ljóst er að Áskell telur víða rangar áherslur að finna við stjórnun landsins. „Landbúnaðargeirinn verður að hafa um það að segja í hvaða praktískar rannsóknir opinberu fjármagni er varið. Það gerist ekki að óbreyttu í háskólaumhverfinu, það er alveg ljóst. Sumar búgreinarnar kunna að hafa fjármagn til að kaupa brýnustu rannsóknirnar af Matís, en aðrar alls ekki. Það er ekki sjálfgefið að Íslendingar geti í framtíðinni flutt inn landbúnaðarafurðir fyrir slikk. Hamfarahlýnunin sem nú knýr á dyr mun fyrr eða síðar hafa þau áhrif að erlend matvæli verða mun dýrari – ef þau þá yfirleitt fást. Þá er eins gott að á Íslandi sé til stétt manna sem þekkir landið og möguleika þess til að framleiða matvæli. Hér á ég við jafnt bændur og þá sérfræðinga sem vinna innan veggja vísindastofnana.“

Það verður að draga úr neyslu og óhófi
En var þá á Hvanneyri eða áður sem áhugi Áskels á umhverfismálum kviknaði? „Nei, en ég fór þar að skilja betur margt af því sem ég hafði velt fyrir mér í fyrra starfi. Ég hitti á Hvanneyri marga af landsins bestu umhverfisvísindamönnum sem sögðu mér af áhyggjum sínum. Fréttamiðlar voru að taka við sér og lýstu framtíð sem hugnaðist mér ekki. Mín helsta niðurstaða þá og nú er að við, almenningur í landinu, verðum að gjörbreyta lifnaðarháttum okkar. En það er hægara sagt en gert. Við verðum að snúa frá hagkerfi sem byggir á eyðslu og sóun. Stjórnvöld verða líka að ganga á undan með góðu fordæmi, en fyrst og fremst er það almenningur sem verður að hotta á stjórnmálamenn.“

En mun það gerast, mun verða hlustað á umhverfisverndarsinna? „Ég er ekkert of viss. Flest okkar viljum geta keypt rauðvín frá Chile og fá ný vínber hvenær sem er ársins. Héðan fara daglega flugvélafarmar af fólki sem vill dvelja í sólarlöndum í lengri eða skemmri tíma. Við kaupum allskonar drasl frá kínverskum netverslunum og hendum heillegum hlutum í tonnavís. Ég treysti á unga fólkið í þessu efni. Það mun koma á endurbótum. Mín kynslóð vill bara hafa það gott. Vandinn er hins vegar sá að við höfum afar lítinn tíma. Við erum að fylla höfin af plastrusli og brennum skóga til að geta framleitt nautakjöt. Enn og aftur. Það þarf að endurmeta hagkerfin. Draga úr neyslu. Við erum að klára hráefnalindir jarðar.“

Réði sínum næturstað
Var það vegna áhuga á umhverfismálum sem Áskell réði sig til starfa hjá Landgræðslunni? „Já og það gerðist allt frekar snögglega. Þegar rekstur Landbúnaðarháskólans þyngdist og gripið var til uppsagna og niðurskurðar eftir hrunið sá ég auglýsingu frá Landgræðslunni. Þar á bæ vildu menn ráða upplýsingafulltrúa. Ég sá þarna tækifæri til að ráða sjálfur mínum næturstað, sótti um og fékk starfið. Náði því að vinna með Sveini Runólfssyni, landgræðslustjóra, sem gleymist seint þeim sem honum kynnast. Áratugum saman vann Sveinn að því að gera veg landgræðslu meiri og fékk æði oft lítinn hljómgrunn. Nú er að koma æ betur í ljós að fólk hefði átt að hlusta á Svein – og Andrés Arnalds – þegar þeir voru að vara við þeirri þróun sem öllum er nú ljós. Sama gildir um Guðmund Halldórsson, rannsóknastjóra Landgræðslunnar. Hann hefur um langt skeið barist fyrir strangari reglum um innflutning lifandi jurta en talað fyrir daufum eyrum. Við erum líka að súpa seyðið af því. Allskonar óværa herjar á tré og ytra bíða enn verri kvikindi sem að óbreyttu munu koma og steindrepa íslenskan trjágróður þar sem þau eiga enga náttúrulega óvini. Og við höldum áfram að flytja inn lifandi jurtir og mold eins og enginn sé morgundagurinn.“

Að umhverfismálum
Síðustu árin hefur Áskell því starfað hjá Landgræðslunni. En hvað stendur uppúr eftir þann tíma? „Hjá Landgræðslunni hef ég notið þess að kynnast ótal mörgum sem hafa gert landgræðslu og landvernd að ævistarfi sínu. Elja og áhugi eru einu orðin sem mér koma í hug. Ég kalla það líka gott að mannskapurinn hefur ekki gefist upp. Ég er kominn á þann aldur að mér er óhætt að líta til baka og meta það sem ég hef séð. Meginniðurstaðan er sú að þau tæki og tól, stofnanir og félög, sem við höfum til að takast á við þau gífurlegu verkefni sem eru framundan, eru veikburða og máttlítil. Samstaða stofnana sem starfa í umhverfisgeiranum er alltof lítil. Það verður að endurskipuleggja allt sem kemur að umhverfismálum og stjórnun þeirra. Stokka spilin og gefa upp á nýtt. Við verðum að sameina t.d. Landgræðsluna og Skógræktina. Markmið þessara tveggja stofnana er eitt og hið sama. Þær verða að tala einum rómi en óneitanlega hefur skort á það. Umhverfismálum, þar með talið skógrækt og landgræðsla, ætti að vera stýrt af einni stofnun. Rannsóknahluti umhverfismála er svo veikburða að maður fær hroll við það eitt að hugsa um hann. Sama gildir um rannsóknir sem lúta að landbúnaði. Við erum t.d. með einn mann sem sinnir stofnræktun kartaflna og sá hinn sami er löngu kominn á aldur.“

Áskell nefnir á að Ólafur Arnalds prófessor hafi bent á það nýverið að það væri víða pottur brotinn í gæðastýringu í sauðfjárrækt. „Ég hef ekki heyrt í landbúnaðarráðherra um málið. Við verðum að taka á íslenskri sauðfjárrækt út frá hagsmunum íslenskrar náttúru. Þeir eru ekki fólgnir í ósjálfbærri beit á auðnum. Landið er opið fyrir innflutningi á allskonar lifandi jurtum sem á stundum flytja með sér óværu sem veldur skaða í lífríki landsins. Við gróðursetjum jurtir sem eiga varla heima í íslenskri náttúru og höfnum oft jurtum sem hafa átt hér heima allt frá því að ísöld leysti. Kornræktarrannsóknir gufuðu nokkurn veginn upp þegar Jónatan Hermannsson hætti hjá Landbúnaðarháskólanum. Það er ótrúlega algengt að unnið sé að svipuðum verkefnum innan nokkurra stofnana í umhverfisgeiranum. Þetta er svo rangt að maður þorir varla að nefna það nema undir borði í myrkruðu herbergi. Síðan en ekki síst verðum við að yfirgefa hagkerfi sem drepur okkur ef fram heldur sem horfir.“

Hamfarahlýnun er eins og skelfilegt stríð
Áskell talar skýrt þegar kemur að stofnanankerfinu hér á landi en á því megi þó finna lausn. „Það er mín skoðun að það verður að hætta að reka örlitlar starfsstöðvar, sem kallaðar eru stofnanir, og búa til stofnun sem hefur mannskap, nægt fé og stefnu sem farið er eftir; stefnu sem tekur mið af þörfum íslenskra byggða, verndun náttúrunnar og samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. Ég hef gjarnan sagt að hamfarahlýnunin sé eins og skelfilegt stríð. Það þarf að kalla út alla vopnfæra menn og endurskipuleggja varnir landsins. Við verðum að sjá til þess að Íslendingar séu sjálfum sér nógir á eins mörgum sviðum og er gerlegt. Stríðið verður ekki háð með ráðstefnum og málþingum,“ segir Áskell Þórisson að endingu. Við kveðjum bóndann á Ægissíðu og þökkum fyrir okkur.

Úr safni: Markmiðið var að bændur biðu eftir Bændablaðinu