Yfir Páskahátíðina munu birtast gömul viðtöl úr smiðju Skessuhorns sem ekki hafa áður birst á vefnum í heild. Viðtal þetta birtist í jólablaði Skessuhorns, 16. desember 2015. Hér var rætt við Arnar Laxdal Jóhannsson skipstjóra í Rifi.

„Maður má ekki láta kappið fella sig“
Hann er fiskimaður af lífi og sál. Vill ekki gera neitt annað. Þrátt fyrir að hafa lent í sjávarháska oftar en einu sinni dregur hafið hann ávallt til sín aftur. „Ég held ég hafi verið 12 eða 13 ára þegar ég var byrjaður að sniglast í kringum pabba sem er skipstjóri og útgerðarmaður. Ég var að hjálpa til við landanir, fá að fara með á sjóinn og þess háttar. Pabbi er búinn að vera sjómaður allt sitt líf og byrjaði að gera út 1993. Sjálfur fæddist ég 1981 þannig að þá má sjá að ég hafi byrjað að skottast í kringum þetta þegar hann hóf sína útgerð. Svo fór ég á sjóinn 15 ára gamall. Það var á sumrin. Síðan þegar ég varð 17 ára tók ég við sem skipstjóri á bátnum hans sem hét Sæbliki. Hann var gerður út á línuveiðar,“ segir Arnar Laxdal Jóhannsson.

Var yngsti skipstjóri flotans
Pabbinn sem Arnar vísar í er Jóhann Rúnar Kristinsson, þekkt aflakló til áratuga frá Rifi á Snæfellsnesi. Sjálfur er Arnar fjölskyldumaður í dag. Hann býr í Reykjavík ásamt Bryndísi Ástu Ágústsdóttur eiginkonu sinni og tveimur börnum, þeim Jóhanni 10 ára og Evítu 5 ára.

Arnar hefur starfað sem skipstjóri á línubátum frá Snæfellsnesi allt frá 17 ára aldri. „Það var nú eiginlega þannig að yfirvöldin gerðu mistök á sínum tíma með því að veita mér skipstjórnarréttindin. Reglurnar eru þannig að það má ekki veita fólki undir 18 ára aldurs réttindi til að stýra báti. En ég fékk mín réttindi 17 ára gamall. Það var þá þetta pungapróf svokallaða sem gefur réttindi til að stýra bátum upp að 11 metra lengd. Síðan var ég ráðinn í vinnu til að stýra Sæblika SH. Svo varð einhver málarekstur út af þessu þegar þeir hjá sýslumanninum komust að því að þau hefðu gert mistök. Það átti að taka réttindin af mér en þá kom í ljós að það er ekki hægt að gera það ef búið er á annað borð að veita þau. Þannig varð ég sennilega einn af yngstu skipstjórum sem verið hafa í flotanum.“

Hann hefur verið á línutrillum nánast allar götur síðan. „Ég prófaði reyndar aðeins 18 – 19 ára gamall að fara á stóru bátana bæði á net og línu en fór svo aftur á trillurnar. Ég fór voða lítið í skóla eftir grunnskólann, reyndi það aðeins en hélst ekkert við það. Sjórinn togaði alltaf í mig. Námið komst aldrei að, ég var alltaf með hugann við það að fara út og róa. En stundum sér maður eftir því að hafa ekki farið meira í skóla.“

Tryggvi Eðvarðs SH, línubáturinn sem Arnar var með í sjö ár frá haustinu 2008. Hann fiskaði afar vel á bátinn en komst í hann krappan á honum oftar en einu sinni. Þessi mynd var tekin í október síðastliðnum þegar Arnar lagðist að bryggju með áhöfn sinni á Arnarstapa eftir vel heppnaðan róður.

Rær fyrir vestan en býr fyrir sunnan
Í spjallinu við Arnar kemur fram að hann sé nú reyndar byrjaður að afla sér frekari menntunar í skipsstjórn. Hann stefnir á að taka annað stigið í skipstjórnarréttindum. „Það sem menn hafa kallað fiskimanninn. Maður tekur þetta svona í rólegheitum og utanskóla. Þetta er þó aðeins erfiðara en ég átti von á því ég hef svo takmarkaðan tíma. Þegar ég er í landi þá vil ég helst vera með fjölskyldunni, konunni og börnunum og gera eitthvað með þeim. Þá freistar ekki alltaf að leggjast yfir skólabækur. Það er þá helst að maður fari í það á kvöldin þegar allir eru farnir að sofa. En maður lætur sig hafa það.“

Arnar býr með fjölskyldu sinni í Úlfarsárdal í Reykjavík. Þau fluttu suður fyrir tveimur árum þegar Bryndís fór að sækja sér menntum. „Ég keyri bara á milli þegar eru landlegur. Í huganum lít ég bara svo á að þetta séu aukalega tveir tímar í landstími eða útstími á bátnum að aka heim eða að heiman héðan úr Reykjavík. Þegar maður hugsar það þannig þá er þetta ekki svo mikið mál. Ég fer alltaf suður ef við erum stopp í meira en einn dag. Annars geri ég það ekki nema ég eigi eitthvað brýnt erindi syðra. Ég hef gott athvarf heima hjá pabba og mömmu í Rifi,“ útskýrir Arnar. „Bryndís hefur verið að læra bókhald og annað tengt fyrirtækjastjórnun. Núna um áramótin byrjar hún að vinna við bókhaldið í útgerðinni hjá foreldrum mínum. Við erum bæði smám saman að fara meira inn í reksturinn þar. Síðan gæti alveg farið svo að við flyttum aftur vestur. Við getum það ef við viljum, erum bæði uppalin þar. Bryndís er úr Ólafsvík.“

Nýtekinn við Særifinu
„Haustið 2008 hætti ég hjá pabba og leyfði Fridda litla bróður mínum að komast aðeins að,“ segir Arnar kankvís á svip. Þarna á hann við Friðþjóf Orra Jóhannsson bróður sinn sem einnig er skipstjóri. Þeir bræður eru báðir skipstjórar í dag. „Þarna vorum við komnir með línubátinn Særif SH. Ég fór sem skipstjóri yfir á Tryggva Eðvarðs SH sem gerður er út af Nesver ehf. Ég var með Tryggvann sleitulaust þar til núna 1. nóvember. Þá sneri ég aftur í heimahagana og tók við Særifinu á nýjan leik. Friðþjófur bróðir hafði verið með það allan tímann ásamt pabba en hann er nú að fara að taka við skipstjórn á línuskipinu Faxaborg SH sem KG fiskverkun í Rifi er að fá afhent nú þessa dagana. Það skip hét áður Sólborg RE og hefur verið í miklum breytingum og endurbótum suður í Njarðvíkum.“

Arnari hefur gengið vel með Tryggva Eðvarðs og fiskað frábærlega. En það er mikil vinna og fjarvistir að heiman að vera með svona bát. Það er róið stíft þegar gefur. Arnar þvertekur þó fyrir að vera orðinn leiður á sjónum. „Nei, alls ekki. Það er fullur áhugi enn og ég hef mjög gaman af þessari vinnu. Hins vegar myndi ég vilja stækka aðeins við mig, þannig að við værum á stærri báti. Við erum reyndar að gera það núna og ég skal segja þér frá honum á eftir. Á slíkum báti fer betur um áhöfnina og allt öryggi eykst við vinnuna. Þessar línutrillur í dag eru farnar að veiða svo mikið og sóknin er stíf. Þetta getur verið lýjandi þar sem róið er í skorpum þegar gefur en svo koma góð frí á milli. Það koma svona tarnir þar sem við róum í 4 – 8 daga en svo fáum við kannski 3 -5 daga frí. Þá er það þannig að við komum að landi á milli 17 og 19 á kvöldin og förum svo alltaf úr höfn í róðrana um og upp úr miðnætti. Síðan getum við sofið eftir að búið er að leggja línuna. Svona vinnulag venst í sjálfu sér.“

*Skipstjórinn á Tryggva Eðvarðs ísar aflann að loknum róðri. Kröfur um gæði fisksins eru alltaf að aukast.*

Með hugann við hafið
Það sem af er þessu ári hefur Arnar bæði róið á línu yfir vetrarmánuðina og síðan stundaði hann makrílveiðar og strandveiðar í sumar. „Það er eflaust rétt að við sem erum á þessum bátum slökum alltof lítið á. Það er bara þegar ég læt mig hverfa úr landi með fjölskyldunni í nokkar vikur á ári hverju að ég næ mér almennilega niður. Ég reyni að gera það tvisvar á ári. Þá slokknar bara á hausnum gagnvart vinnunni. Annars er maður alltaf með hugann við þetta. Ég var einmitt að tala um það við strákana um borð. Flestir fara yfirleitt í jólaboð á annan í jólum. Hins vegar er það þannig að þegar maður er að borða jólamatinn þá nær maður ekki að slaka á því hugurinn er við það hvort farið skuli út á sjó strax á miðnætti. Þegar maður hugsar út í það þá er það kannski svona stress sem er ókosturinn við þetta starf. Keyrslan er alltaf svo mikil. Kannski ætti maður að fara að breyta hugsunarhættinum núna þegar við fáum stærri og betri bát þannig að við keyrum betur á þetta meðan við tökum tarnir en förum svo í betri og rúmri frí inn á milli þar sem við náum að slaka á. Þetta yrði þá líka fjölskylduvænna.“

Væri ekki hægt að hafa fleiri menn í áhöfnum þessara báta og láta þá skiptast á að róa? „Jú, jú. Sumir gera það reyndar en það er bara alltaf þetta kapp og viljinn til að þéna peninga. Kannski má bara kalla það græðgi. Menn tíma ekki að fara í land eða taka sér frí af ótta við að þeir séu að missa af svo miklum tekjum. En svo er þetta kannski líka kappinu í manni sjálfum að kenna. Það er keppnin um að veiða sem mest. Fréttavefurinn aflafrettir.is sem Gísli Reynisson heldur úti er alveg að drepa okkur. Hann tekur saman tölur um aflabrögð hjá bátunum og birtir. Það hleypir kappi í kinnar meðal okkar sem erum á línutrillunum, ekki síst milli okkar bátanna heima í Snæfellsbæ. Ef það kemur í ljós að tiltekinn bátur er fjórum tonnum yfir þínum bát þá þarft þú einhvern veginn að reyna að tækla það þannig að þú komist framúr honum og það eru kannski fimm dagar eftir af mánuðinum. Þetta er spennandi en nú ætla ég að fara að kúpla mig út úr þessu. Maður má ekki láta kappið fella sig.“

Leki að ofhlöðnum bát
Þessi síðustu orð Arnars leiða spjallið að svaðilförum á sjó. Viðmælandi okkar viðurkennir fúslega að hann hafi oftar en einu sinni komist í hann krappann.

„Við höfum lent í ýmsu. Í fyrra gerðist það að við vorum á leið í land með mikinn afla. Tryggvi Eðvarðs lá djúpt þannig að hann var farinn að taka sjó inn um lensportin. Við höfðum verið að veiðum úti á Fláka þar sem kominn var kaldi. Það var gott fiskirí og þegar við vorum búnir að draga línuna voru kominn einhver 15 – 16 tonna afli um borð. Þetta var bara of mikið, það á ekki að setja meira en 12 tonn af afla um borð í bát eins og Tryggva Eðvarðs. En við freistuðumst til að klára að draga og það fiskaðist bara svona vel þarna í restina. Svo héldum við heim í Rif. Við börðumst heim á móti sunnanáttinni með þunghlaðinn bát í ágjöf og veltingi. Þá var það að einhver blaðka sem er fyrir loftröri niður í vélarrúm hafði losnað svo sjór náði að komast þangað niður. Dælunar í vélarrúminu sem fara sjálfvirkt í gang til að lensa, höfðu ekki undan þannig að það safnaðist sjór niðri í vél. Við urðum þó varir við þetta mjög fljótt og það varð ekkert tjón. Við stöðvuðum siglinguna og þá hætti að sullast þarna niður og dælurnar náðu að pumpa sjónum út. Okkur tókst að troða í rörið svo það lokaðist og fengum síðan annan bát til að fylgja okkur til lands. En auðvitað var ekkert vit í þessu. Við oflestuðum hreinlega bátinn í þessu góða fiskiríi. Hann hefði hæglega getað sokkið. Við hefðum aldrei átt að taka meiri afla um borð en 12 tonn verandi að veiðum á svona svæði þar sem allra veðra var von.“

Hætt komnir við Straumnesið
Arnar nefnir annað atvik og segir að það sé í eina skiptið sem hann hafi raunverulega orðið hræddur um líf sitt á sjó.

„Í nóvember 2012 rérum við á mið grunnt norður af Hornbjargi. Við vorum á leið til löndunar í Bolungarvík og vorum að fara að sigla fyrir Straumnes. Spáin hafði verið slæm en illviðrið átti samkvæmt henni þó ekki að koma fyrr en síðdegis þegar við yrðum búnir með róðurinn. Síðan kom í ljós að þetta veður kom fyrr en ætlað var. Það gerði alveg brjálaða norðaustan átt og voru komnir einhverjir 20 – 25 metrar þegar við vorum að fara fyrir Straumnesið,“ segir Arnar. „Þá hélt ég að komið væri mitt síðasta. Við vorum á lensi þannig að vindurinn og öldurnar voru í bakið á okkur og lentum innan um brotsjói og rosalegar öldur. Ég horfði aftur með bátnum og sá að alveg svakaleg alda var að byrja að brotna yfir okkur. Hún var eins og fjall. Ég hef aldrei séð svona öldu hvorki fyrr né síðar og sagði bara við strákana að þeir skyldu halda sér og alls ekki kíkja aftur. Svo gaf ég allt í botn á fulla ferð til að reyna að ná okkur undan brotinu áður en það yrði of seint. Það hafðist en eftir þetta hef ég alltaf verið mjög varkár þegar veðurspár eru ljótar. Ef okkur hefði ekki tekist að sigla undan þessum ölduskafli þá hefði hann bara brotnað yfir okkur, bátnum sennilega hvolft og við farið niður. Þetta atvik er það sem situr mest í manni,“ segir Arnar alvarlegur í bragði.

Gísli Mó brann fimmtudaginn 13. ágúst í sumar. Arnar bjargaðist naumlega frá borði. Ljósm. Jón Einarsson á Glaumi SH.

Eldsvoði á strandveiðum
Þriðja tilvikið er svo þegar strandveiðibátur Arnars brann í sumar og hann bjargaðist naumlega. „Það var rosalegt sjokk. Þá sá ég hvað svona hlutir geta gerst fljótt. Ég var einn um borð og var búinn að vera á skaki í eina þrjá tíma. Á leiðinni út hafði ég tekið eftir því að það var eitthvað vesen á rafmagninu í stýrishúsinu. Það var alltaf að slá út og slökknaði á siglingatölvunni þannig að ég var tækjalaus. Fannar Baldursson vinur minn sem var þarna á öðrum bát lóðsaði mig bara um og við vorum í samfloti við veiðarnar. Eitthvað upp úr hádegi náði ég að koma rafmagninu á aftur. Það var eitthvað rafmagnsstykki undir púltinu í stýrishúsinu sem var ekki að virka. En nú kviknaði aftur á tölvunni. Ég var himinlifandi enda gat ég nú farið að kippa og færa mig á mína bletti til að skaka. Ég lokaði hurðinni á stýrishúsinu og var bara niðursökkinn við handfærarúllurnar enda ágætt kropp og ég sá fram á að ná dagsskammtinum innan stundar. Þá varð mér litið fram og sá að það rauk upp með hurðinni á stýrishúsinu út gegnum smá rifu sem var efst. Ég reif hurðina upp og sá að eldur var laus undir púltinu einmitt þar sem þetta stykki var sem hafði verið að angra mig. Þetta var ekkert stór eldur og ég fór inn og þreifaði eftir slökkvitækinu til að geta slökkt. Ég fann það hins vegar ekki en greip björgunargallann og henti honum út á þilfar,“ segir Arnar. Á nokkrum augnablikum varð þessi barátta upp á líf eða dauða.

Teflt um sekúndur við dauðann
Arnar lýsir þessu áfram: „Svo varð ég að fara út til að geta andað því það var kominn svo þykkur reykur sem sjálfsagt var baneitraður. Bara þessar sekúndur sem ég var inni og svo úti aftur hafði eldurinn náð að læsa sig í filtteppi sem var í stýrishúsinu. Þá bara fuðraði þetta upp. Fyrir mig var ekkert annað að gera en fara aftur á, klæða mig í björgunargallann og henda björgunarbátnum út. Það stóð á endum að þegar ég fór í björgunarbátinn, þá var báturinn orðinn alelda. Hann brann frá stefni og aftureftir. Fannar félagi minn var á sínum báti tíu til fimmtán mínútur frá mér og kom mér til bjargar. Þegar ég kom um borð til hans þá brotnaði ég alveg niður,“ segir Arnar hugsi í bragði. „Það er svo skrítið að þegar maður lendir í svona að þá er maður rólegur á meðan þetta er að gerast. Ég reyndi bara að tækla hlutina eins og mér hafði verið kennt. En svo þegar maður fer í björgunarbátinn og það rennur upp fyrir manni hvað er að gerast í raun þá brotnar maður rosalega niður. Þetta kom mér mest á óvart við þessa lífsreynslu, hvað áfallið verður mikið. Þá fer maður að hugsa hvað ef þetta eða hitt hefði nú skeð. Hvað ef maður hefði nú dottið eða gert einhver mistök og ekki komist tímanlega frá borði. Það má engu muna þegar svona gerist. Þessir plastbátar eru svo eldfimir. Þegar eldurinn kemst í plastið þá fuðra þeir bara upp. Plastið er auðvitað ekkert nema olía og bátarnir eru brunagildrur ef það kviknar í þeim. Ég segi hiklaust að ef það kviknar í plastbát þá eigi menn fyrst og fremst að hugsa um að tryggja sitt eigið öryggi og koma sér í burtu. Það er ekkert hægt að gera. Jú, jú menn hafa kannski bjargað sér með sjálfvirkum brunakerfum í vélarrúmum og þess háttar og allt í lagi að prófa það en ef það er einhver sjáanlegur eldur þá er ekkert annað að gera en forða sér. Þetta tekur svo ofboðslega stuttan tíma að fuðra upp. Jafnvel vanir sjómenn eins og ég trúa því vart fyrr en þeir hafa reynt það.“

Dýrmæt reynsla
Þó að þessi reynsla hafi verið erfið þá vill Arnar gjarnan miðla henni svo menn geti dregið af henni lærdóm sem nýtist til að bæta öryggi til sjós. „Annað sem mér fannst mjög athyglisverð reynsla var að ég hafði komið björgunarbátnum fyrir aftan á bátnum en ekki ofan á stýrishúsinu eins og algengt er. Ég hafði smíðað svona statív fyrir bátinn þar. Hefði báturinn verið ofan á stýrishúsinu þá er ég ekkert viss um að ég hefði náð honum út af eldinum. Ég veit um dæmi þess þar sem kviknaði í öðrum plastbáti úti á sjó við Snæfellsnes fyrir nokkrum árum að þar voru menn að glíma við að losa björgunarbátinn af stýrishúsþakinu á meðan eldur geisaði þar inni. Þá var hitinn svo mikill að stígvélin sem þeir voru í bráðnuðu föst við plastið í bátnum. Eftir á fer maður að hugsa um hluti eins og staðsetningu á flotgöllum. Þeim er oft troðið niður í lúkar framan við og undir stýrishúsunm þar sem eldarnir kvikna oft. Það er spurning hvor þetta sé rétti geymslustaðurinn fyrir gallana. Svo er það þetta með staðsetningu á björgunarbátunum. Kannski ættu þeir að vera tveir, einn frammi á bátnum og einn afturá.“

Ekki tókst að bjarga báti Arnars. „Björgunarbátur kom út frá Rifi og reyndi að draga flakið í land en það stoðaði lítt. Hann dróst bara á kaf og sökk enda ekkert orðið eftir af bátnum nema rétt skelin ofan í sjónum. Ég var nýbúinn að skipta um vél í bátnum og endurnýja rafmagnið. Ég eyddi eitthvað um fimm og hálfri milljón í hann. Það var rétt svo að ég fékk það bætt. Sem betur fer átti ég hann skuldlausan. Tap og ekki tap? Ég er hér heill á húfi heima hjá konu og börnum og það eitt skiptir máli. Svo hef ég öðlast dýrmæta reynslu sem ég get miðlað öðrum og vonandi stuðlar að bættu öryggi. Þó þetta hefði verið áfall þá fór ég strax aftur á sjóinn nokkrum dögum síðar. Þá fór ég út á Tryggva Eðvarðs á makrílveiðar. Strandveiðibáturinn brann á fimmtudagi. Ég tók bara helgina og slakaði á og fór í ferðalag austur í Hveragerði með konunni og börnunum og svo á makrílinn á mánudeginum. Ég var ákveðinn í að mæta þessu strax. Þetta og hin tilvikin sem ég hef lýst er auðvitað eitthvað sem hefur áhrif á mann en ég er ekki beinlínis sjóhræddur. Ég reyni bara að meta aðstæður hverju sinni, draga lærdóm af reynslunni og láta skynsemina ráða.“

Nýr bátur og jól í faðmi fjölskyldu
Í lokin víkjum við talinu að léttari málum. Síðastliðinn föstudag sigldu þeir feðgar Arnar og Jóhann nýju Særifi SH til heimahafnar í Rifi. Arnar verður nú skipstjóri á þessum báti. „Báturinn hét áður Hálfdán Einarsson ÍS, var smíðaður 2012 og lengdur 2013. Það eru tvær meginástæður fyrir því að við erum að kaupa nýjan bát. Í fyrsta lagi erum við að hugsa um að kaupa betri bát sem skapar þægilegri og öruggari vinnuaðstöðu fyrir skipverja eins og ég kom inn á áðan. Síðan horfum við einnig til þess að afla betra hráefnis. Við viljum leggja meira upp úr því að fiskurinn okkar sé eftirsóknarverður af kaupendum. Í nýja bátnum er kælisnigill sem tekur við fiskinum eftir blóðgun og kælir hann niður í ákveðið hitastig. Þetta er framtíðin. Við sjáum að kröfur um hráefnisgæði á fiskinum eru alltaf að aukast. Síðan verður einnig krapakerfi um borð í bátnum. Það er líka liður í því að bæta gæðin. Við munum gera bátinn út á línu með handbeittum bölum,“ segir Arnar. „Ég sé framtíð í sjávarútveginum. En það er ýmislegt sem mætti skoða til dæmis fyrirkomulagið á þessu smábátakerfi. Það má til að mynda setja spurningamerki við það að við séum skyldaðir til að veiða allan okkar afla á króka. Við hefðum viljað fá að veiða líka net. Svona bátar eru mikilvæg atvinnutæki. Það eru þrír í áhöfn og sex að beita í landi. Svona bátur er að skapa 10 til 11 bein störf.“

Í lokin hljótum við að spyrja fjölskyldumanninn Arnar Laxdal Jóhannson að því hvernig jólunum verði varið. „Systir Bryndísar er að fara að eignast barn um jólin þannig að við ætlum að vera hér fyrir sunnan um sjálfa jóladagana. Þetta verða fyrstu jólin okkar hér í Reykjavík. Annars höfum við alltaf farið vestur um jólin. En við tökum áramótin fyrir vestan. Við sleppum þeim ekki þar.“

*Arnar Laxdal í stýrishúsinu á nýja Særifinu ásamt foreldrum sínum þeim Jóhanni Rúnari Kristinssyni og Katrínu Gísladóttur við komuna til Rifs á föstudaginn. Ljósm. af.*

Úr safni: „Maður má ekki láta kappið fella sig“