Rætt við Dagbjart Kort Dagbjartsson í Hrísum, vísnahirði Skessuhorns

Blaðamaður: „Sæll og blessaður Dagbjartur – takk fyrir ágætan vísnaþátt að venju. Ég á smá erindi við þig, við erum að gefa út 25 ára afmælisblað… Ég var að spá hvort ég mætti kíkja til þín til að taka stutt spjall, þar sem þú hefur fylgt blaðinu öll árin?“

Dagbjartur: „Man enga frambærilega afsökun. Verður maður ekki að láta það yfir sig ganga eins og annað í þessum landbúnaði!“

Úr þessum samskiptum varð úr að blaðamaður ræddi við Dagbjart Kort Dagbjartsson bónda í Hrísum í Flókadal, en hann ber þann verðuga titil vísnahirðir Skessuhorns. Spjallið leiðir okkur víða og tekur stundum óvænta stefnu. Á köflum er ekki hægt að ráða af svip Dagbjarts hvort honum sé alvara yfirleitt. En við látum vaða. Það er setið í hlýlegu eldhúsinu í Hrísum og Þórdís Sigurbjörnsdóttir sambýliskona hans sest um stund niður með okkur. Bæði eru þau þekkt fyrir listagóðan kveðskap svo það er gott í vændum.

Þáttur 616

Vissirðu að nafnið þitt hefur birst um 550 sinnum í blaðinu frá upphafi og þar af 26 sinnum árið 1998? „Ja, ég veit alla vega að núna er ég að vinna í þætti númer 616,“ segir Dagbjartur. Ertu ekkert að komast í efnisþurrð? „Nei, maður bara vandar sig minna ef maður lendir í því,“ segir hann með brosi á vör. „Hann Guðmundur Valtýsson frá Eiríksstöðum í Svartárdal var kominn með um 200 þætti í Feyki þegar ég byrjaði á þessu og hann er enn að. Ég leita víða fanga, á allnokkuð af bókum sjálfur og nota timarit.is mjög mikið. Svo hefur eitthvað dregist að manni og eitthvað situr eftir í hausnum.“

Hann segist hafa byrjað á þessu eftir að hann hitti Olgeir Helga Ragnarsson frænda sinn á förnum vegi í Borgarnesi árið 1993 eða svo og nefndi við hann að það vantaði vísnaþátt í blaðið Borgfirðing sem hann ritstýrði þá. „Ég sagðist þá geta tekið það að mér þangað til hann fyndi einhvern annan til að sjá um málið, sem ég og gerði og sat þar með fastur,“ segir hann. „Olgeir sagði að það væri hópur fólks sem læsi allar vísur. Svo væri annar hópur sem læsi þær ekki, en hann vildi ná til þeirra sem væru þarna á milli. Í skrifunum mínum hef ég lengst af reynt að stilla svo til að einhvers staðar sé veikur möguleiki á að kreista fram bros. En mér þætti gaman að vita hvernig lesendahópurinn er samsettur og hvort mér hefur tekist að ná til yngri kynslóðarinnar,“ segir Dagbjartur. „En hvað um það, mig minnir að ég hafi verið að koma út frá Kristjáni Birni Snorrasyni í Búnaðarbankanum í einhverjum skammtíma fjármálareddingum þegar ég hitti Olgeir. Ætli það gæti ekki hafa verið um sama leyti og þessi varð til:

Fjármagnsstreymi út og inn
ætti að fara að skána,
falskur botn í fjárhaginn
fenginn var hjá Stjána.

Gömul tölva að kvöldi

Hann segir að upphafið að störfum sínum fyrir Skessuhorn muni vera það að þeir komu einhvern tíma til hans um kvöld Magnús Magnússon og Gísli Einarsson með gamla tölvu og færðu honum. „En ég átti þá ekki slíkt fyrirbrigði og kunni ekkert á það, kann reyndar ekki enn,“ segir hann.

Blaðamaður rifjar upp að þessi vísa eftir Ingibjörgu Sigfúsdóttur frá Forsæludal hafi verið í fyrsta vísnahorni Dagbjarts, í febrúar 1998:

Áður taldi íslensk þjóð

óðsnilldina gæði.

Kveðin voru og lesin ljóð

lærð og sungin kvæði.

Hann segist ekki reyna að hafa tölu á því hversu mörg skáldin séu sem hann hefur birt vísur eftir í blaðinu. „En ég birti ekki vísur eftir mig,“ segir hann. „Það er lögmál sem ég brýt aldrei, ég var búinn að sjá dæmi þess að menn eyðilegðu svona þætti með því að setja inn of mikið af kveðskap eftir sjálfa sig og var alveg ákveðinn í að falla ekki í þá gryfju. Ég fell bara í einhverja aðra gryfju í staðinn!

Dagbjartur múrari og kvæðið

Það er ráð að spyrja nánar um fjölskylduhagi Dagbjarts. Þá kemur upp í hugann kvæðið Miðvikudagur eftir Stein Steinarr sem margir þekkja í flutningi Þokkabótar. Við horfum sérstaklega á síðasta erindið:

Miðvikudagur – og lífið gengur sinn gang,

og gangur þess verður víst hvorki aukinn né tafinn.

Dagbjartur múrari eignaðist dreng í gær,

í dag verður herra Petersen kaupmaður grafinn.

Dagbjartur gerir ekki mikið úr mögulegum tengslum við kvæðið og segir að það sé nokkuð eldra en hann sjálfur. En þegar það var ort hafi Dagbjartur Gíslason faðir hans vissulega verið múrari og þeir Steinn báðir búið í Reykjavík sem þá var ekki stórt samfélag og mörgum margt kunnugt. Sá yngsti af þremur hálfbræðrum hans hafi fæðst 1930, en sjálfur er Dagbjartur fæddur haustið 1942. Móðir hans var Sigríður Árnadóttir. „Það munaði litlu að ég fæddist upp á Hvítárvallaengjum,“ segir hann. „Mamma var þar við heyskap og fann að eitthvað var að fara að gerast. Svo hún fór upp á veg og húkkaði sér bíl inn í Borgarnes þar sem þau bjuggu þá. Þetta rétt gráslapp en stóð svo tæpt að þegar Jóhanna ljósa kom var nágrannakona okkar búin að skilja á milli.“

Fjöllin nauðsynleg

Um það leyti sem Dagbjartur fæddist bjuggu móðurforeldrar hans á Refsstöðum í Hálsasveit en fluttu þaðan árið 1945 og þá að Stóru Býlu hjá Ytra Hólmi þar sem þau bjuggu í tvö ár og fluttu svo á Akranes. Sigríður fór fljótlega til þeirra með son sinn og hann hafði ekki mikið af föður sínum að segja. Það var svo ekki fyrr en hann var orðinn fullorðinn maður að hann fluttist í uppsveitirnar og þá að Refsstöðum, en hafði áður verið lengi í sveit á Steindórsstöðum í Reykholtsdal. Þegar þau Dísa tóku saman fluttist hann svo að Hrísum. Spurning um hvort hann kunni betur við sig í uppsveitunum en á Akranesi fær þetta óræða svar: „Gísli á Brekku sagði einhvern tímann að ef hann ætti að búa á Suðurlandinu væri hann svo hræddur um að detta á rassinn ef hann hefði ekki fjallið til að styðja sig við.“ Myndirðu samt segja að þú værir Skagamaður? „Það fer eftir því hverjum ég þarf að stríða eða hvar ég þarf að koma mér vel,“ svarar Dagbjartur.

Rósberg var góður

Áttu þér uppáhalds vísnahöfund? „Nei ég held það varla,“ segir Dagbjartur. „En Rósberg Snædal var í það minnsta einn af topp tíu. Honum tókst að yrkja hringhendur (ferskeytla með lóðrétt innrím) sem eru alveg eins og talað mál.“ Og hann fer með vísu:

Falla lauf á foldu hljótt,

flögra daufir hrafnar,

ég er að paufast einn um nótt

inn til Raufarhafnar.

Dagbjartur segir að listin snúist um að smíða vísu þannig að í henni sé dýpri merking um leið og hún er lipurlega ort. „Það er það sem mig vantar,“ segir hann af ítrustu hógværð. Blaðamaður er þessu alls ekki sammála og segir dæmin sanna hið gagnstæða. Þetta er ekki rætt frekar, enda er oft fátt um svör ef kveðskapur hans sjálfs er til umræðu. „Pabbi sagði; það eru til skáld og hagyrðingar. Svo eru til rímhagir menn og baglrímhagir sem væru að yrkja til heimilisnota. Ég hangi kannski í því,“ segir hann kíminn. „Svo er þetta að vera viss um höfund. Þegar maður hefur séð sömu vísuna eignaða kannski sjö til átta mönnum á prenti þá getur verið erfitt að vera viss.“

Aðspurður um sögurnar sem fylgja gjarnan kveðskapnum í Vísnahorni Skessuhorns segir hann þetta; „já, þær eru góðar ef maður getur logið trúlega. Séra Tryggvi Kvaran sagði að sannleikurinn væri of hátíðlegur til að nota hann nema á sunnudögum.“

Að segja lítið

Dagbjartur segir að vel ortar liprar vísur séu frekar fljótlærðar og nefnir sem dæmi kveðskap eftir Fúsa (Sigfús Jónsson) í Skrúð í Reykholtsdal. Stundum leikur tvíræðni mikið hlutverk í vísum þótt þær séu lipurt kveðnar eins og í þessari limru eftir Jón Þ. Björnsson sem lengi var organisti í Borgarnesi.

Steingrímur Stefánsson Laug

staðhæfði að séð hefði´ann draug

hamast í heyi

á hásumardegi.

Steingrímur Stefánsson laug.

„Handverkið geturðu lært,“ segir Dagbjartur. „En það er ekki auðvelt að tileinka sér tilfinninguna og húmorinn sem þarf að vera. Það er þetta að segja eitthvað en þó lítið eða ekki neitt.“ Sem dæmi um þetta nefnir hann eftirfarandi mannlýsingu eftir Bjarna Gíslason:

Hann var jafnan höndin treg

að hjálpa smælingjunum.

Gekk þó aldrei glæpaveg

en götuna meðfram honum.

„Maður verður að hafa þetta í sér. Það er þessi hárfína lína milli þess að vera hagyrðingur eða skáld,“ segir Dagbjartur. Hann spyr svo hvort blaðamaður þekki Bragskælinga rímu og fær neikvætt svar. „Hvers konar uppeldi er á þér manneskja?“ spyr Dagbjartur. Svo segir hann mér allt um Bragskælinga rímu og sögusviðið er Siglufjarðarskarð árið 1939. Rímunni fylgir langur formáli sem hann segir að mætti taka kafla úr og setja inn í sögubækur. „Það gæti skeð að krakkarnir lærðu þá eitthvað.“

Lykill að hamingjunni

Nú spyr blaðamaður hvort hann megi birta vísu sem hann kann eftir Dagbjart sjálfan og er í uppáhaldi. Að sjálfsögðu er svarið í söguformi: „Einhvern tímann kom Sigurður frá Haukagili til Erlings á Hallkelsstöðum og var að leita að vísum. Erlingur vildi nú gjarnan láta ganga svolítið á eftir sér og segir: „Það þýðir ekkert að láta þig hafa vísur. Það er strax komið um allt.“ Þá svaraði Sigurður þessari snilld sem ég hef haft að leiðarljósi og verður þá að gilda fyrir mig jafnt sem aðra: „Þeir sem ekki hafa vit á að þegja yfir sínum vísum sjálfir geta ekki ætlast til að aðrir geri það.“

Það þarf ekki að segja þetta tvisvar. Hér er vísan, sem blaðamaður telur bæði vera vel orta og vekja til umhugsunar:

Auð og völd menn dýrka og dá

sem drottinn sumum gefur,

en hamingjan er það að þrá

það sem maður hefur.

Uppáhaldsvísa

Það er komið að lokum þessa spjalls um listina að yrkja. Dísa hefur skotið inn skemmtilegum athugasemdum af og til. Þegar blaðamaður spyr Dagbjart hvort vísur frá henni hafi stundum læðst með í blaðið verður fátt um svör en ekki neitað. Svo fer hann formálalaust með vísu sem virðist vera venjuleg setning um Sigfús í Skrúð. En þetta er í raun ágæt vísa, munurinn heyrist ekki við fyrsta flutning: Sigfús Jónsson sagði mér sjálfur að hann væri oft búinn að ætla sér út við tækifæri.

Það má láta glöggum lesendum Skessuhorns eftir að raða þessu saman í vísu. En Dísa verður dul á svip og segir að þessi hafi komið inn um gluggann í eldhúsinu.

Lokaspurningin er þessi: Átt þú þér uppáhaldsvísu Dagbjartur? Hann verður hugsi og segir ekki hægt að nefna eina. En fer svo með vísu eftir Sigurð Magnússon sem bjó á Gafli í Víðidal og víðar. Vísan er sterk og fleiri orða er ekki þörf.

Græna hjalla gyllir sól

grös í halla skína.

Upp til fjalla fann ég skjól

fyrir galla mína.

Listin að smíða vísu