Telja Skógræktina ekki hafa staðið við gerðan verksamning

Dalamennirnir Jens Líndal og Guðmundur Geirsson fjárfestu vorið 2021 í tveimur skógarhöggsvélum og hófu rekstur þeirra. Forsenda þeirra kaupa var verksamningur fyrri eiganda við Skógræktina um grisjun í Þjóðskógum. Jens og Guðmundur skrifuðu undir slíkan samning við Skógræktina í júní 2021 en hann kveður á um að þeir taki að sér grisjun í Þjóðskógum Skógræktarinnar til þriggja ára. Nú í sumar átti Skógræktin hins vegar viðskipti við erlenda verktaka á vegum fyrirtækisins Tandrabretti ehf. sem grisjuðu fyrir Skógræktina nokkra reiti í Þjóðskógum austur á Héraði. Jens og Guðmundur gagnrýna að Skógræktin hafi ekki sagt þeim frá því að hún væri að kaupa grisjunarþjónustu af öðrum verktökum, en þeir heyrðu af því frá þriðja aðila. Það magn sem verktakar Tandrabretti hafa grisjað fyrir Skógræktina nú í sumar er samkvæmt heimildum Skessuhorns u.þ.b. tvöfalt meira en hefur verið grisjað á Íslandi árlega síðustu ár. Svar Skógræktarinnar til Jens og Guðmundar er það að ákveðið var að ráðast í grisjun í þessum Þjóðskógum, vegna þess að skógarhöggsvélarnar voru á staðnum og voru verklausar. Lögfræðingur Jens og Guðmundar hefur nú sett sig í samband við Skógræktina með það fyrir augum að segja upp þeirra samningi og er það í ferli.

Gremo skógarhöggsvélar

Jens og Guðmundur keyptu árið 2021 Gremo 1050h og 1050f skógarhöggsvélar sem notaðar eru til að grisja skóga, en það eru einu sérhæfðu skógarhöggsvélarnar á landinu í eigu Íslendinga. Vélarnar keyptu þeir af fyrirtækinu „7, 9, 13 ehf.“ sem er í eigu Kristjáns Más Magnússonar, skógarbónda á Stóra-Steinsvaði. Kristján flutti 1050h vélina inn vorið 2014 og segir í frétt á vef Landssamtaka Skógarbænda, frá maí 2019, að það hafi verið gert í samráði við Skógrækt ríkisins því fyrirséð var að umfangsmikil vinna biði þá í skógum sem beðið hefðu grisjunar vegna þess að ekki borgaði sig að vinna þau verk með keðjusögum. Í fréttinni segir jafnframt að sagaðir hafi verið um 1500-2000 rúmmetrar á hverju ári frá því vélarnar voru fluttar inn en þegar talað er um afköst í grisjun er notast við mælieininguna rúmmetra. Þá er átt við samanlagt rúmmál trjábola sem eru felldir.

Í frétt á vef Skógræktarinnar frá 3. apríl 2014 segir að næg verkefni séu framundan fyrir skógarhöggsvélina (1050h) og; „má segja að samkomulag liggi fyrir um verkefnin næstu fimm árin. Skriflegur samningur hefur verið gerður við Skógrækt ríkisins til þriggja ára sem var forsenda þess að hægt væri að ráðast í kaup á vélinni.“ Þá segir að vélin verði líklega á ferð um landið, stór grisjunarverkefni liggi fyrir í Skorradal, á Norðurlandi og víðar. Þessi stóru grisjunarverkefni hafa þó látið bíða eftir sér því að frá því vélarnar komu til landsins hafa þær einungis grisjað þessa u.þ.b. 2.000 m3 á ári.

„Verktaki tekur að sér grisjun í skógum verkkaupa

Áður en Jens og Guðmundur festu kaup á vélunum var Kristján, fyrri eigandi þeirra, sá eini sem kunni á þær. Í framhaldi af kaupunum gengu þeir að samningaborði við Skógræktina, inn í svipaðan samning og 7, 9, 13 ehf. hafði haft um grisjun í Þjóðskógum Skógræktarinnar. Í 1. gr þess samnings segir: „Verktaki tekur að sér grisjun í skógum verkkaupa... gera skal sérstakt fylgiskjal fyrir hvert verk. Verk getur innihaldið einn eða fleiri skógarreiti innan sama landsvæðis og flutning skógarhöggsvélar milli landshluta,“ og er samningurinn í gildi til ársloka 2024. Þá segir í 2. gr. samningsins að forsenda hans sé sú að kaupandi sé að timbrinu.

Varaðir við því að lítið væri fyrir vélarnar að gera

Nú í sumar fengu Jens og Guðmundur þær fréttir frá þriðja aðila að stórt grisjunarverk væri í gangi í Þjóðskógum austur á Héraði, en þeir höfðu ekki heyrt af því frá Skógræktinni að fyrirhugað væri að grisja þar. „Þegar við heyrum af þessu þá hringi ég í Hrein Óskarsson, sviðsstjóra hjá Skógræktinni og Jens hringir í Gunnlaug Guðjónsson, sviðsstjóra, og þeir staðfesta það við okkur að það sé grisjunarverk í gangi á Héraði,“ segir Guðmundur í samtali við Skessuhorn og bætir við: „Þegar við kaupum vélarnar 2021 þá var búið að vara okkur við því að það væri ekki mikið að gera, því síðustu ár hafa bara verið grisjaðir um 2.000 m3 á ári í Þjóðskógum“ segir Guðmundur en samkvæmt heimildum Skessuhorns hefur fyrirtækið Tandrabretti ehf. grisjað um 3.500 m3 í Þjóðskógum Skógræktarinnar á þessu ári, fyrir u.þ.b. 26 milljónir króna. Í fyrra unnu Jens og Guðmundur fyrir Skógræktina fyrir u.þ.b. 9 m.kr. Þá segir Jens að þeir Guðmundur hafi handsalað samkomulag við Gunnlaug Guðjónsson, sviðsstjóra hjá Skógræktinni, um að þeir fengju þá vinnu sem til félli af því það er svo lítil vinna við grisjun í Þjóðskógum að það er enginn biti til að rífast um. „Það er í raun ekki forsvaranlegt að reyna að byggja upp þessa atvinnugrein á Íslandi með þetta dýr og mikil tæki og fyrir ekki meiri vinnu,“ segir Jens og bætir við að þeir þurfi að eiga tækin og halda þeim við hvort sem það er vinnu að fá þetta árið eða ekki. Þá má nefna að nývirði sambærilegra tækja og um ræðir hér er samanlagt 143 m.kr. með vsk. en Jens fékk nýlega verð í slík tæki og segir hann það gefa augaleið að langan tíma taki að láta slíkar vélar vinna upp í kaupverðið.

Hafa gaman af vélum

Jens og Guðmundur sinna annars konar verktöku samhliða vélgrisjuninni. Guðmundur hefur til að mynda unnið fyrir Skógræktina í jarðverktöku síðastliðin tíu ár og segist hafa átt gott samstarf við marga starfsmenn Skógræktarinnar. Þar sé gott fólk sem vill vel og vinni ötult starf í þágu skógræktar hér á landi.

Báðir hafa þeir gaman af vélum og tækjum og segir Jens að þeir hafi því séð tækifæri í því að kaupa þessar skógarhöggsvélar þar sem þeir gætu líklega að mestu viðhaldið þeim sjálfir og lært á þær. „Við ætluðum að láta þetta ganga ef vélarnar fengju þessa litlu grisjun sem til félli árlega og miðað við umræður í þjóðfélaginu um uppbyggingu í skógrækt bundum við auðvitað vonir við að verkefnunum myndi fjölga. Þá héldum við auðvitað líka að Skógræktin myndi styðja við uppbyggingu á íslenskri verktöku í vélgrisjun,“ segir Jens en þeir Guðmundur töldu sig hafa ákveðna tryggingu með sínum verksamningi við Skógræktina sem hafi svo ekki verið raunin.

Þeirra vélar voru á Austurlandi fyrir ári síðan

Þann 6. október síðastliðinn fengu Guðmundur og Jens fund með Skógræktinni í gegnum Teams og það voru Þröstur Eysteinsson skógræktarstjóri og Hreinn Óskarsson sviðsstjóri sem funduðu með þeim. „Á þessum fundi tilkynnti Þröstur okkur það að ef þessar vélar hefðu ekki komið að utan þá hefði ekki verið höggvið á Austurlandi, þótt okkar vélar væru innan við 300 km í burtu,“ segir Guðmundur. Þá segir Jens að vélar þeirra Guðmundar hafi verið á Austurlandi fyrir ári síðan og þá hafi verið alveg sama grisjunarþörfin í skógum þar og er nú. „Hann segir eiginlega beint við okkur að Skógræktin hafi gerst reddarar fyrir verktakana á þessum vélum sem voru verklausar,“ segir Jens en hann vildi í framhaldinu fá langtímasamning við Skógræktina svo svona gerðist ekki aftur. „Þröstur vildi meina að það væri ekki hægt að gera slíkan samning því við erum á evrópska efnahagssvæðinu og það sé því bannað því öll meiriháttar verkefni eigi að bjóða út. Þá spurðum við hvort ekki hefði átt að bjóða þetta út, þetta verk fyrir austan, en þá var hann ekki með svar við því,“ segir Guðmundur.

Árleg grisjun ræðst af eftirspurn eftir timbri

Hreinn Óskarsson sviðsstjóri Þjóðskóga Skógræktarinnar staðfestir í samtali við Skessuhorn að síðustu ár hafi verið grisjaðir um 2000 m3 í Þjóðskógum á Íslandi. Það sé ekki ákveðið hverju sinni hve mikið á að grisja árlega heldur er horft til þess hvort það séu kaupendur af timbrinu sem til fellur vegna grisjunarinnar. Skógar eru því einungis grisjaðir ef kaupendur eru að timbrinu. „Þegar það er kaupandi að efni þá er valið hvar sé brýnast að grisja. Við grisjum á sjálfbæran hátt svo við töpum ekki niður viðarvexti til lengri tíma,“ segir Hreinn. Stærstu kúnnarnir síðustu ár hafa verið verksmiðjurnar Elkem á Grundartanga og PCC á Bakka. Elkem hafi keypt allt að 2000 m3 af timbri árlega síðustu tíu ár, að undanskildum síðustu tveimur árum. PCC á Bakka hafi svo keypt um 1000-1500 m3 á ári síðustu tvö ár. Þá er einhver hluti timburs seldur til sögunarmylla og Skógræktin sjálf gerir að einhverjum hluta, t.a.m. kurl og arinvið.

„Vélarnar voru þarna verkefnalausar“

Aðspurður um samninginn sem Skógræktin á við Jens og Guðmund, svarar Hreinn: „Sá samningur felur ekki í sér að þeir séu einu mennirnir sem megi grisja fyrir Skógræktina heldur er þetta svona meiri viljayfirlýsing um að skipta við þá.“ Þá segir Hreinn að nú í sumar hafi fyrirtækið Tandrabretti ehf. flutt inn erlenda grisjunarverktaka austur á Hérað, en fyrirtækið er staðsett á Eskifirði. „Til stóð að þeir verktakar myndu grisja í bændaskógum en það gekk svo ekki eftir. Það voru færri skógarbændur en þeir gerðu ráð fyrir sem voru til í að semja við þá um grisjun,“ segir Hreinn og bætir við að af því vélarnar hafi verið staðsettar fyrir austan var ákveðið að nýta þær til að grisja ákveðna reiti í Þjóðskógum. „Það var grisjunarþörf í þessum reitum og menn gripu tækifærið og létu grisja þá reiti sem var mikil grisjunarþörf í því vélarnar voru þarna verkefnalausar, þannig séð, því þær voru búnar að grisja það sem þær gátu í bændaskógunum.“

Vissu að von væri á skógarhöggsvélum til landsins

Jens og Guðmundur segja að frá því þeir fóru að hugsa um að fjárfesta í skógarhöggsvélunum hafi þeir vitað af því að von væri á skógarhöggsvélum til landsins, austur á Héraði. „Skógræktin sagði okkur frá því áður en við skrifuðum undir samninginn að það væri von á skógarhöggsvélum til landsins þarna fyrir austan. Okkur var sagt að það væru smávélar, mikið minni en okkar, sem myndu henta í allt önnur verkefni en okkar vélar,“ segir Jens og bætir við að þeir hafi ekki haft neitt við það að athuga. Slíkar smávélar henti vel til vinnu í bændaskógum og í margs konar verkefni sem Gremo vélarnar eru of stórar í. „Svo heyrum við ekkert meira af því fyrr en við fáum ábendingu frá utanaðkomandi aðila um að stórar skógarhöggsvélar séu byrjaðar að grisja í Þjóðskógum á Héraði. Skógræktin hafði ekkert sagt okkur um það,“ segir Jens en þegar það verkefni var í gangi voru vélar Jens og Guðmundar verkefnalausar.

Guðmundur segir þá Jens hafa fengið lögfræðilegt álit um að þessi ákvörðun Skógræktarinnar væri brot á samningnum við þá. „Við höfum auðvitað ekki neinn einkarétt á þessum verkefnum, að höggva fyrir Skógræktina. En af því að vélarnar okkar voru verklausar á þeim tíma, sem þessir aðilar voru að höggva í Þjóðskógum, þá er það mat okkar lögfræðings að það sé samningsbrot,“ segir Guðmundur. Þá segir Jens að það að eiga svona stórar og sérhæfðar vélar sé að einhverju leyti glórulaust, þegar ekki er meiri vinnu út á þær að fá. „En að fá svo hinar vélarnar að utan og erlenda verktaka er í raun bara nagli í kistulokið á þessari íslensku vélgrisjunarverktöku, hvort sem við Guðmundur gerum þetta út eða einhver annar. Það er undir Skógræktinni komið hvort hún vilji halda svona grisjunarvélum á Íslandi eða reiða sig á erlenda verktaka því það koma vissulega og fara skip í hverri viku,“ segir Jens.

Stóð til boða að kaupa grisjunarþjónustu

Þröstur Eysteinsson skógræktarstjóri segir í samtali við Skessuhorn að Skógræktinni hafi verið boðið að kaupa grisjunarþjónustu af verktökum á vegum Tandrabretti og í heildina hafi þeir grisjað fyrir Skógræktina á þremur stöðum í Þjóðskógum. „Okkur stóð þetta til boða. Þessar vélar voru verklausar því það var enn verið að bíða eftir svari frá öðrum skógareigendum og vegna þess að svarið kom frá okkur fyrst þá fengum við þá,“ segir Þröstur og bætir við að ef Skógræktin hefði ekki séð ágóða fyrir sig af viðskiptum við þessa verktaka hefðu þeir ekki skipt við þá, þörf hafi verið á grisjun í þessum reitum sem og hafi verið þörf á timbri.

„Grisjunin þarf að greiðast af sölu afurða, þegar við verðum vör við eftirspurn eftir timbri þá grisjum við,“ segir Þröstur. Inntur eftir því hver hafi keypt timbrið sem til féll segir hann að það sé ekki búið að selja það allt en verið sé að vinna í því núna. Timbrið sé eftir því sem hann best veit ennþá í skógunum. „Ég geri ráð fyrir að hluti þess fari til sögunarmylla og eflaust verður svo hluti af þessu timbri selt til Tandrabretti, þeir kaupa timbur,“ segir Þröstur. Hér má aftur nefna að forsenda samnings Skógræktarinnar við Guðmund og Jens er sú að kaupandi sé af timbrinu og segir Jens að Skógræktin hafi sagt við þá frá upphafi að ekkert sé grisjað nema efnið sé selt. Í samtali við Skessuhorn segir Þröstur að verktakarnir á vegum Tandrabretti hafi klárað sín verk í Þjóðskógunum fyrripart sumars. Má þá gera ráð fyrir því að timbrið sem enn sé í skógunum hafi legið þar í um 4 mánuði.

Prófa mismunandi verktaka

Aðspurður af hverju Jens og Guðmundi hafi ekki verið boðin þessi verk, svarar Þröstur: „Samningurinn við þá Jens og Guðmund er ekki þannig að við séum ekki líka að kaupa verk af öðrum verktökum. Það er ólöglegt að gera slíkan einokunarsamning. Við erum að prófa mismunandi verktaka og þegar það koma verktakar frá útlöndum sem eru atvinnumenn og vanir vélgrisjun þar þá finnst okkur það áhugavert,“ segir Þröstur og bætir við að Skógræktin hafi verið mjög ánægð með þeirra vinnubrögð. Þá virðist líka ríkja almenn ánægja með vinnu Jens og Guðmundar fyrir Skógræktina og segir Rúnar Ísleifsson, skógarvörður á Norðurlandi, að þeir hafi staðið sig prýðilega í verkum sínum á Norðurlandi og ekkert sé út á þeirra vinnu að setja.

Hvenær á að bjóða út grisjunarverk?

Þröstur segir að Skógræktin hafi hingað til ekki boðið út vélgrisjunarverk. Það sé vegna þess að það hafi ekki verið margir grisjarar á Íslandi. Þeir sem hafa verið í vinnu fyrir Skógræktina hafi gert þau verk sem Skógræktin hafi haft handa þeim hverju sinni. Þá segist hann ekki vita hvað upphæð á verki þarf að vera há til að það sé útboðsskylt. Hann segist ekki geta staðfest að Tandrabretti hafi unnið fyrir Skógræktina fyrir 26 milljónir króna eins og heimildir Skessuhorns herma en segir að það geti vel verið, það sé þó líklega ekki verð fyrir eitt verk heldur falli nokkur smærri verk þar undir.

Í lögum um opinber innkaup (1. mgr, 23. gr.) segir að; „Öll innkaup opinberra aðila á vörum og þjónustu yfir 15.500.000 kr. og verkum yfir 49.000.000 kr. skal bjóða út og gera í samræmi við þau innkaupaferli sem nánar er kveðið á um í IV. kafla.“ Þá segir enn fremur (í 4. mgr, 25. gr.) að; „Óheimilt er að skipta upp verki eða innkaupum á vöru og/eða þjónustu í því skyni að innkaup verði undir viðmiðunarfjárhæðum, nema slíkt sé réttlætanlegt á grundvelli hlutlægra ástæðna”.

Jens segir það vera sjálfsagt að ákveðin stór verk séu boðin út, þar sem Ísland er á evrópska efnahagssvæðinu. „En síðan heyrum við af því að annar verktaki sé búinn að vinna fyrir Skógræktina fyrir upphæð sem nemur 26 milljónum og það var aldrei hringt í okkur og verkin voru aldrei boðin út, en Skógræktin veit svo sem hvaða verðmiða við erum með,“ segir Jens en hann og Guðmundur eru þessa dagana í viðræðum við Skógræktina um hvort forsenda sé fyrir einhvers konar áframhaldandi samstarfi. „Við erum að ræða saman en það er vissulega svo að traustið er laskað. Það að eiga þessar vélar og þurfa að leggja á sig löng ferðalög og fleira til þess að skila sinni vinnu, maður nennir ekki að standa í þessu þegar maður fær svona blauta tusku í andlitið,“ segir Jens.

Þegar frost er í jörðu

Þeir Jens og Guðmundur segjast alla jafnan hafa næg verkefni í annars konar verktöku. Þeir ákváðu að kaupa skógarhöggsvélarnar til þess að hafa verk í hendi sér yfir háveturinn þegar lítið er að gera í annarri verktöku á meðan frost er í jörðu en þá er einmitt æskilegast að fella tré. Svo hafi þeir reyndar þurft að hliðra til og fresta öðrum verkum til þess að koma til móts við Skógræktina í sambandi við grisjun. „Til dæmis núna í ágúst þegar það er háannatími hjá okkur í öðrum verkefnum, þá þurftum við að hlaupa til og koma til móts við Skógræktina því það þurfti að grisja einmitt þá,“ segir Guðmundur.

Í öðrum löndum þar sem skógrækt er mikil er grisjun hætt yfir sumartímann m.a. vegna hættu á gróðureldum og sveppamyndun. Erlendu verktakarnir á vegum Tandrabretti virðast því hafa komið til Íslands einmitt á þeim tíma þegar engin vélgrisjun er í gangi erlendis vegna tíðarfars en samkvæmt heimildum Skessuhorns komu þær til landsins um miðjan apríl og hófu fljótlega grisjun.

Enn fremur hefur Skessuhorn heimildir fyrir því að fyrsta verk vélanna hafi verið að grisja í skógarreit á Höfða en fljótlega hafi þar þurft frá að hverfa vegna bleytu. Höfði er ríkisjörð og á henni er skógarreitur sem er í umdæmi Þjóðskógarins á Hallormsstað, ábúandi á Höfða er Þröstur Eysteinsson skógræktarstjóri. Þá eiga vélarnar, skv. heimildum Skessuhorns að hafa farið á Vallarnes og þaðan út á Klaustur og Buðlungarvelli og svo í Hafursá/Freyshóla og yfir í Mjóanes. Að Vallarnesi undanskildu, sem er bændaskógur, falla allir þessir reitir í umhirðu Skógræktarinnar á Hallormsstað.

„Vill Skógræktin sem slík hafa svona vélar á Íslandi eða ekki“

„Það koma og fara skip í hverri viku,“ segir Jens þegar blaðamaður spyr hann um framhald málsins. „Fyrst Skógræktin hefur núna notast við erlenda verktaka af hverju ættu þeir ekki að gera það aftur? Við höfum ekkert við vélarnar að gera ef þær standa verklausar og skila okkur ekki tekjum. Það eina í stöðunni fyrir okkur er eiginlega að selja tækin úr landi því eflaust finnst enginn hér á landi til að gera út svona sérhæfð tæki,“ segir Jens. Þá gagnrýnir hann að Skógræktin prufi að skipta við erlenda atvinnumenn í vélgrisjun til að bera saman við verk þeirra sjálfra. Það sjái það hver maður að menn sem hafa menntun og atvinnu af vélgrisjun árið um kring í stórum skógum erlendis séu ekki samanburðarhæfir áhugamönnum á Íslandi sem hafi samanlagt fimm mánaða heildarreynslu af skógarhöggi. „Vill Skógræktin sem slík hafa svona vélar á Íslandi eða ekki, það er spurningin,“ segir Jens að lokum.