“Eitthvert mildasta sumar í manna minnum er að baki og eins afar vel heppnað tónlistarsumar í Hvalfjarðarsveit. Haldnir voru fernir tónleikar undir yfirskrift tónlistarsumarsins, þar sem tónlistarfólk úr sveitarfélaginu kom fram á jafn ólíkum stöðum sem í Skessubrunni, á Bjarteyjarsandi og í Hallgrímskirkju í Saurbæ,” skrifar séra Kristinn Jens Sigurþórsson í Skessuhorni, en gefum Kristni orðið:

“Óhætt er að fullyrða að hæst hafi borið flutning á hinu fræga kirkjutónverki Stabat Mater eftir Ítalann Giovanni Battista Pergolesi en það var flutt þann 28. ágúst í Saurbæ í tengslum við Hvalfjarðardaga og svo aftur tveimur dögum síðar í Stykkishólmskirkju. Segja má að allan heiður af þessu framtaki eigi Alexandra Chernyshova, sópransöngkona, sem er fædd og uppalin í Úkraínu af rússneskum föður og úkraínskri móður en hefur verið búsett hér á Íslandi vel á annan áratug og undanfarin ár í Hvalfjarðarsveit.

Með Alexöndru komu fram þær Lubov Molina, messó-sópran og kontra-alt og Valeria Petrova, píanóleikari, sem eru rússneskar; fæddar og uppaldar austur í Moskvu. Báðar eru þær starfandi við Galina Vishnevskaya Óperu-miðstöðina þar í borg auk þess sem þess má geta þess að sú fyrrnefnda hlaut fyrstu verðlaun í Barsova-söngkeppninni í Sochi við Svarta-hafið árið 2007.

Tónverkið Stabat Mater, eftir ítalska tónskáldið Giovanni Battista Pergolesi, er byggt á latnesku kvæði sem var ort seint á 13. öld og jafnan er eignað ítalska munkinum Jacopone da Todi. Heiti verksins er sótt í fyrstu ljóðlínurnar þar sem segir á latínu:

Stabat mater dolorosa

juxta crucem lacrimosa.

Presturinn og skáldið, sr. Stefán Ólafsson í Vallarnesi, sem var samtímamaður sr. Hallgríms Péturssonar á 17. öldinni, þýddi þessi orð með eftirfarandi hætti:

Tignuð mey og móðir að Kristi

margtáruð við krossinn gisti.

Og sr. Matthías Jochumsson þýddi sálminn einnig en í hans útleggingu hljóða fyrstu línurnar svona:

Stóð við krossinn mærin mæra

mændi’ á soninn hjartakæra, –

grátin sá, hvar Guðs son hékk.

Eins og þessar þýðingar bera með sér þá er Stabat Mater Maríukvæði sem fjallar um sorgarraunir Maríu Guðsmóður þar sem hún stendur við krossinn og horfir á son sinn saklausan þjást. Efni kvæðisins tengist því föstudeginum langa og tónlistin við það er iðulega flutt í aðdraganda páska auk þess sem hún á sér sérstakan stað í því helgihaldi rómversk-katólskra, þar sem María Guðsmóðir er tignuð.

Í kvæðinu kemur skýrt fram það hlutverk Maríu meyjar í Rómversk katólskum sið að vera milligöngumaður á milli Guðs og manna og með því að samsama sig pínu sonar síns og ganga í gegnum þjáningu krossins með þolgæði og fórnfýsi má segja að hún fái nýtt móðurhlutverk, sem er að verða móðir alls mannkyns.

Fjölmörg tónverk hafa verið samin út frá Stabat Mater og er samanlagður fjöldi þeirra nú vel á sjöunda hundrað talsins. Meðal tónskálda sem hafa spreytt sig á að semja tónlist við þetta mjög svo þekkta Maríukvæði eru Vivaldi, Scarlatti, Joseph Haydn, Rossini, Dvorak og Verdi, og af nútímatónskáldum má nefna Arvo Part, frá Eistlandi og hinn breska Karl Jenkins. Verk Pergolesis er þó það langþekktasta.

Pergolesi fæddist árið 1710 á Ítalíu og var einungis 26 ára að aldri þegar hann árið 1736 lést úr berklum. Stabat Mater var síðasta verkið sem hann samdi og ýtti það til hliðar Stabat Mater Scarlattis sem hafði verið samið einungis 9 árum áður, en tónlistarsmekkur manna hafði þá breyst svo mjög á fáum árum að verk Scarlattis þótti orðið gamaldags. Verk Pergolesis, Stabat Mater, hlaut strax miklar vinsældir en raddsetningu þess hefur verið lýst sem algjörlega óaðfinnanlegri og þá er haft eftir franska heimspekingnum Jean Jacques Rousseau að fyrsti kaflinn geymi einvern fullkomnasta og tilfinningaríkasta dúett sem nokkru sinni hafi streymt úr penna nokkurs tónskálds. Stabat Mater Pergolesis er yfirleitt flutt af tveimur söngvurum við undirleik strengjasveitar en að þessu sinni var það flutt við píanóundirleik.

Viðtökur áheyrenda, bæði í Saurbæ og í Stykkishólmi, voru afar góðar enda flutningur listamannanna framúrskarandi. Þess má geta að Stabat Mater Pergolesis hefur áður verið flutt í heild á Vesturlandi en á skírdag árið 1967 var verkið frumflutt í Akraneskirkju af strengjakvartett og kór kirkjunnar. Stjórnandi var Haukur Guðlaugsson en einsöngvarar voru þær Guðrún Tómasdóttir, sópran, og Sigurveig Hjaltested, alt. Það var því komin hartnær hálf öld síðan Stabat Mater hljómaði síðast í kirkju á Vesturlandi og því orðið meira en tímabært að tónlistarunnendur í héraðinu fengju tækifæri til að hlýða aftur á þetta stórkostlega tónverk og fyrir það góða og þarfa framtak ber hjartanlega að þakka.”

Kristinn Jens Sigurþórsson, sóknarprestur í Saurbæ.

„Stóð við krossinn mærin mæra“